Jak w szwajcarskim zegarku, czyli o funkcjonowaniu instytucji referendum w Szwajcarii

suizaTo niewielkie kantonalne państwo stawiane jest za wzór systemu realizującego antyczne założenia demokracji. Szwajcaria rzeczywiście jest ewenementem na skalę światową, jeśli chodzi o stopień rozwoju form bezpośredniego udział obywateli w sprawowaniu rządów, co widać szczególnie dobrze na przykładzie funkcjonowania instytucji referendum. Dość powiedzieć, że mimo prężnego rozwoju mechanizmów demokracji bezpośredniej nie tylko w Europie, ale i poza nią, ponad połowa wszystkich przeprowadzanych na świecie głosowań ludowych odbywa się właśnie w Szwajcarii.

Demokracja bezpośrednia jest ideą budzącą równie wiele sporów na gruncie nauk prawnych i politycznych. Jest ona często definiowana jako zespół instytucji pozwalających narodowi-suwerenowi na podejmowanie ostatecznych wiążących rozstrzygnięć w sferze życia publicznego. To założenie pozwala na wyróżnienie również mechanizmów demokracji semibezpośredniej, które dają obywatelom kompetencję do wysuwania projektów na szczeblu krajowym, ale nie pozwalają dokonywać ostatecznych rozstrzygnięć.

Szwajcaria to państwo o niezwykle długiej tradycji demokracji bezpośredniej, a jej instytucje zakorzenione są głęboko w jego historii, sytuacji geopolitycznej oraz uwarunkowaniach społecznych. Państwo to jako związek kantonów formuje się już od ponad 700 lat, i co charakterystyczne, jest to proces oddolny. Przez wieki poszczególne gminy i kantony łączyły się, stopniowo tworząc współczesną Konfederację Szwajcarską. W kontekście rozwoju instytucji demokracji bezpośredniej znamienne jest, że już konstytucja z 1848 roku wprowadziła do porządku prawnego instytucję referendum obligatoryjnego.

Aktualnie kwestie ustrojowe w Szwajcarii reguluje konstytucja 1999 roku, w której drugi rozdział Tytułu IV dotyczy inicjatywy ludowej i referendum. Mechanizmy te wykorzystywane są w tym kraju z różnym nasileniem na trzech poziomach – federalnym, kantonalnym oraz gminnym. Ponadto na podstawie konstytucji można wyróżnić trzy typy referendów.

Pierwszy typ to referendum obligatoryjne, wymagalne na podstawie konstytucji. Konstytucja wyróżnia trzy sytuacje, w których musi być ono przeprowadzone: w przypadku zmiany ustawy zasadniczej, przystąpienia Szwajcarii do organizacji zbiorowego bezpieczeństwa lub wspólnoty ponadnarodowej oraz uchwalenia ustawy uznanej przez parlament za pilną. Ustawa taka musi obowiązywać przez czas dłuższy niż rok, a także „nie mieć podstaw konstytucyjnych”. Oznacza to, że ustawa poszerza ustaloną w konstytucji materię ustawową jednocześnie nie będąc w sprzeczności z Konstytucją. Aby wynik takiego referendum był wiążący, uzyskana musi zostać tzw. podwójna większość, czyli większość głosujących oraz większość kantonów. Charakter referendum obligatoryjnego ma również stawiane narodowi w przypadku niejednomyślności izb parlamentu pytanie, czy należy wprowadzić całkowitą zmianę konstytucji.

Drugi typ referendum to referendum fakultatywne, które zainicjowane może być przez przynajmniej 50 tys. uprawnionych lub 8 kantonów (z 26). Referenda takie dotyczą przeważnie ustaw federalnych oraz umów międzynarodowych. Również Zgromadzenie Narodowe ma prawo przedstawić narodowi pytanie dotyczące konkretnych typów umów międzynarodowych.

Trzeci rodzaj referendum polega natomiast na akceptacji w głosowaniu ogólnopaństwowym unormowania zaproponowanego w drodze inicjatywy ludowej.

Instytucje demokracji bezpośredniej w Szwajcarii są dużo silniej wykorzystywane, a obywatele dużo bardziej aktywni, na poziomie kantonów niż na poziomie federalnym. Podstawowym instrumentem w tym przypadku również jest referendum, jednak warto zauważyć, że szczególnie małe kantony, takie jak Unterwalden lub Appenzell, zamiast z tego mechanizmu, korzystają wciąż z najdawniejszej i najczystszej formy demokracji bezpośredniej, jaką jest zgromadzenie ludowe (Landsgemeinde). Z kolei na najniższym szczeblu organizacyjnym – na poziomie gmin – to właśnie zgromadzenie ludowe jest najbardziej rozpowszechnionym mechanizmem, a referendum wykorzystywane jest tylko w około 20% z prawie 3 tys. gmin.

Obywatel Szwajcarii ma możliwość decydowania w drodze referendum o sprawach państwowych co najmniej kilka razy w ciągu roku. Statystyki pokazują, że pod koniec XX wieku ilość referendów wzrosła znacząco i wtedy również frekwencja w głosowaniach federalnych unormowała się na poziomie około 45% (po znaczącym spadku notowanym od początku XX stulecia). Badając udział Szwajcarów w ogólnokrajowych referendach Wolf Linder, znany politolog zajmujący się głównie badaniami nad szwajcarskim modelem demokracji, doszedł do ciekawych wniosków. Twierdzi on, że około 30% społeczeństwa świadome jest praw i obowiązków obywatelskich i zawsze bierze udział w referendach. Około 20%, które nie jest zadowolone z funkcjonowania państwa lub kierunku jego polityki, nie głosuje nigdy. Natomiast pozostałe 50% idzie do urn w zależności od tego, czy kwestia przedstawiona narodowi w pytaniu referendalnym dotyczy ich interesów, czy nie. Ma to znaczący wpływ na zmienny udział obywateli Szwajcarii w przeprowadzanych referendach, który w latach 1990-2009 wahał się od 35% do 55%. Wydawać by się mogło, że nie jest to wysoki wynik, jednak biorąc pod uwagę stosunkowo dużą częstotliwość inicjowanych głosowań, trzeba przyznać, że Szwajcarzy aktywnie uczestniczą w życiu państwa. Świadczy o tym również fakt, że w latach 1990-2009 na 249 przeprowadzonych referendów, aż 70% stanowiły referenda fakultatywne lub polegające na akceptacji inicjatywy ludowej.

Bibliografia i zarazem ciekawa lektura na temat demokracji bezpośredniej (nie tylko w Szwajcarii):

Wolf Linder, Demokracja szwajcarska. Rozwiązywanie konfliktów w społeczeństwie wielokulturowym, Rzeszów 1996

Wolf Linder et al. Demokracja bezpośrednia: szwajcarska demokracja modelem dla XXI wieku?, Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa 2011

Magdalena Musiał-Karg, Demokracja bezpośrednia w Szwajcarii. Wykorzystanie ICT w procedurach głosowania [w:] Demokracja bezpośrednia: wymiar globalny i lokalny, Lublin 2010

Piotr Uziębło, Demokracja partycypacyjna: wprowadzenie, Wydawnictwo Centrum Badań Społecznych, Gdańsk 2009.

Alicja Limburska

Reklamy
Galeria | Ten wpis został opublikowany w kategorii Uncategorized. Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s