Pomnik historii – patriotyczna wizytówka? Czy realna forma ochrony najbardziej wartościowych zabytków?

commons.wikimedia.org

commons.wikimedia.org

Zachowanie zabytków w dobrym stanie, ze względu na posiadane przez nie wartości historyczne, artystyczne, naukowe czy symboliczne, leży w interesie publicznym. Z tej przyczyny stały się materią ustanowionych przez ustawodawcę gwarancji prawnych, zapewniających przedmiotom przejawiającym wymienione właściwości ochronę państwa, poprzez nadanie im statusu zabytku i powołanie organów do których kompetencji należy dbanie o ich należyte utrzymanie i zabezpieczenie. Ze względu na ograniczone możliwości stworzonych instrumentów i niedobór środków finansowych w stosunku do  ilości obiektów spełniających kryteria ochrony, podlegają selekcji aksjologicznej. Jedną z form selekcji jest wybór obiektów, które posiadają wybitne wartości dla kultury narodu, cywilizacji; taka forma nobilitacji jest powszechna, zarówno w prawie krajowym jak i międzynarodowym, a jej wynikiem jest tworzenie katalogu wybranych zabytków o szczególnym znaczeniu dla społeczności. Termin „pomnik historii” istnieje w języku prawnym niezależnie od pojęcia zabytku, zdefiniowanego w art. 3 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami i wiąże się z wyodrębnieniem pewnego zbioru w kategorii zabytków (i to wyłącznie tych nieruchomych), którym przyznano ochronę szczególną. Konstruując pojęcie, ustawodawca zdecydował się na zmianę rdzenia etymologicznego, odchodząc od terminu „zabytek”, na rzecz słowa „pomnik”. Odwołanie się do wymowy tego określenia może akcentować dystynkcję miana pomnika historii oraz podkreślać tradycję historyczną jaka jest związana z posługiwaniem się tym terminem.

Geneza pojęcia „pomnik historii” związana jest z kształtowaniem się terminologii dotyczącej ochrony zabytków w Europie w okresie XVIII i XIX wieku. W wielu krajach termin „pomnik” był traktowany synonimicznie do określenia „zabytek”. Gdzieniegdzie pojęcie to zostało utrzymane, czego przykładem jest niemiecki „das Denkmal” oraz angielski, francuski czy włoski „monument(o)”. Jego użycie związane jest z funkcją jaką najczęściej pełniły dzieła sztuki w epoce przed powstaniem fotografii i ukształtowaniem się awangardy, czyli ilustracji wydarzeń historycznych i dokonań człowieka a także ich upamiętniania. Nierzadko niosło ze sobą również emocjonalną a nawet polityczną treść, która nadawała „pomnikowi” dodatkowy, symboliczny wymiar, spychając element „zabytkowości” i wartości artystycznej dzieła na drugi plan, za wartościami narodowymi, patriotycznymi. W niektórych okresach walory te podkreślano dodając w nazwie przymiotnik „narodowy”, jak to miało miejsce w rewolucyjnej Francji, gdzie określenie „pomnik narodowy” pojawił się w dekretach Konwentu (natomiast już w pierwszej połowie XIX wieku użyto terminu „pomnik historyczny”). Tradycje romantyczne oddziałujące na emocjonalne podejście do zabytków miały silny wpływ na kształtowanie się aparatu pojęciowego teorii ochrony zabytków i konserwatorstwa. Zauważa się, że miały również wpływ na nowoczesną teorię dwudziestowieczną a to za sprawą „balastu”, jakim była niezwykle popularna doktryna Aloisa Riegla, z ideą kultu „zabytku – pomnika”.

Na gruncie międzynarodowym, pierwsze wyodrębnienie zabytków o szczególnych wartościach wprowadziła Konwencja haska o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego z 1954 r., ustanawiając możliwość objęcia dodatkową ochroną międzynarodową wyselekcjonowanych dóbr, które wpisywano do Międzynarodowego Rejestru Dóbr Kulturalnych Objętych Ochroną Specjalną.Strony konwencji, wprowadziły na gruncie swoich unormowań specjalną kategorię zabytków, które zostały w ten sposób wyróżnione i/lub otoczone ochroną szczególną, a także zgłaszane do międzynarodowego rejestru. Polska uczyniła to ustawą z 1962 roku o ochronie dóbr kultury i o muzeach, normując po raz pierwszy instytucję pomnika historii. Pomimo wprowadzenia ustawowej regulacji pomnika historii, do 1994 roku nie były one ustanawiane. Jednakże niektóre zabytki o wysokiej wartości  zostały wyróżnione, a to za sprawą obowiązującej w latach 1961 – 1973 pięciostopniowej klasyfikacji obiektów zabytkowych, wprowadzonej aktem prawa wewnętrznego.Do klasy zerowej postanowiono zaliczyć zabytki i zespoły zabytkowe o najwyższej wartości artystycznej, historycznej i naukowej w skali światowej, które mogą być uznane za pomnik historii. Aby zabytki mogły znaleźć się w grupie 0 musiały otrzymać pozytywną opinię Rady Kultury i zatwierdzenie Ministra Kultury. Obiekty z grupy 0 zgłaszano do Międzynarodowego Rejestru Dóbr Kulturalnych Objętych Ochroną Specjalną.

Większość obiektów mianowanych pomnikami historii posiada stosunkowo uniwersalne wartości. Są zarówno obiektami o wysokiej wartości artystycznej czy świadectwami techniki (kopalnia w Bochni, Kanał Augustowski), jak i nośnikami historii minionych dziejów. Wśród zestawienia znajdują się jednak i miejsca związane stricte z historią narodu – Pole Bitwy pod Grunwaldem, teren historycznej Bitwy Racławickiej i Gdańsk – Pole Bitwy na Westerplatte. Dążeniem ich ustanowienia było upamiętnienie istotnych wydarzeń w dziejach narodu polskiego, o czym świadczą przepisy rozporządzeń, np.: Celem ochrony pomnika historii wymienionego w §1 [Pole Bitwy na Westerplatte] jest zachowanie unikatowych wartości historycznych, przestrzennych, materialnych i niematerialnych, symbolizujących heroizm i waleczność żołnierza polskiego w okresie II wojny światowej  – największej z wojen XX wieku. Organem państwowym inicjującym i koordynującym działalność związaną z upamiętnianiem historycznych wydarzeń, miejsc oraz postaci w dziejach walk i męczeństwa narodu polskiego w kraju jest Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa ukonstytuowana w 1947 roku jako ciało społeczne powołane do sprawowanie opieki nad miejscami walk i męczeństwa Polaków oraz sprawowania funkcji opiniodawczej i opiekuńczej nad muzeami-miejscami pamięci. Miejsca pamięci historycznej chronione są w trybie przewidzianym dla zabytków, a szeroka definicja pojęcia pozwala na przyporządkowanie do grupy zabytków praktycznie nieskończonej liczby przedmiotów. Kwalifikowanie ich zależy więc od subiektywnej opinii organu. Brak uregulowania tej kwestii jest materią licznych postulatów o wydanie dodatkowych  instrukcji klasyfikacyjnych.

W 2005 r. określono, zatwierdzone przez Radę Ochrony Zabytków,  kryteria wyboru pomników historii. Ponieważ Rada jest organem jedynie opiniodawczo – doradczym ministra kultury i dziedzictwa narodowego, nie mają więc one charakteru wiążącego, co jednak nie umniejsza ich wpływu na wybór obiektów nominowanych. Kryteria konkretyzują jakimi cechami mają odznaczać się pomniki historii, akcentując w szczególności ich uniwersalne wartości. Niewątpliwie słuszne jest dążenie, by stanowiły one wybór obiektów kultury najbardziej reprezentatywnych dla epoki, które są akceptowane społecznie. Jednakże surowe wymogi dotyczące stanu zachowania i opieki konserwatorskiej zamykają drogę do tego wyróżnienia obiektom zaniedbanym finansowo, lecz spełniającym pozostałe kryteria. Założenia te wynikają z braku dodatkowych gwarancji finansowania pomników historii. Ustawodawca, konstruując tę formę nie wprowadził jej zaostrzonej ochrony. Ma  ona wyłącznie wymiar honorowy i prestiżowy, profity jakie ze sobą niesie to wyróżnienie w postaci uroczystego przyznania nobilitacji w postaci aktu Prezydenta i ewentualne korzyści  turystyczne. Pod względem zabezpieczeń prawnych jest konstrukcją jedynie fasadową.

Na dzień dzisiejszy mianowano w Polsce 54 pomniki historii, a na tak małą liczbę nominacji ma wpływ kilka ważnych czynników, które poddają pod dyskusję, czy forma pomników historii w obecnym kształcie ma w ogóle jakiekolwiek sens istnienia. W Polsce brakuje szczegółowego planu finansowania dla tych obiektów. Są też mało rozpoznawalne, pomimo że w 2011 roku powstał specjalny logotyp, który umieszcza się przy nominowanym obiekcie, a co najważniejsze  brak jest planów zagospodarowania przestrzennego dla większości polskich zabytków nieruchomych, które mogłyby trafić na listę pomników. Ogólny brak ustanowienia właściwej formy ochrony dla obiektów wpisanych na listę jest najczęściej przywoływanym argumentem za wzmocnieniem regulacji prawnych, w debatach na temat przyszłości pomników historii. Utrudnieniem przy powoływaniu nowych pomników historii może być również wyjątkowo skomplikowana procedura uznania zabytku za pomnik, a także ograniczenie nominacji jedynie do zabytków nieruchomych.

Pewnym problemem, związanym ze stosunkiem do historii, jest umieszczanie wśród pomników historii obiektów powstałych w przeciągu ostatniego stulecia, czy związanych z wydarzeniami, które są wciąż istotne dla żyjącego pokolenia. Chociaż współczesne pojęcie zabytku nie przewiduje zastosowania konkretnej cezury czasowej, liczne wybitne obiekty z okresu modernizmu wciąż nie doczekały się w Polsce ochrony (aczkolwiek cieszy zaistnienie na tej liście wrocławskiej Hali Stulecia, która jest zabytkiem który powstał już w XX wieku i na dodatek stworzonym przez Niemców). Z kolei objęcie szczególną opieką państwa polskiego zabytków z czasów  komunizmu bulwersuje nie tylko dużą część społeczeństwa, ale i nawet doktryny, czego przykładem są liczne debaty publiczne  poświęcone tym obiektom, oraz inicjatywy lokalne w sprawie ich wyburzenia czy przebudowy. Stosunek do tych miejsc najlepiej obrazują słowa Filipa Springera, twórcy reportaży o architekturze PRLu: Urodziły się w złym czasie, trudnym, bolesnym, byle jakim i parszywym. I jakby tego wszystkiego było mało, gdy czasy się zmieniły, kojarzono je już tylko z tamtą peerelowską bylejakością. Niekiedy doklejano im też łatkę totalitaryzmu, a to przecież musiało oznaczać banicję. I na taka właśnie banicję zesłano najlepsze realizacje z tamtego okresu – zapomnieliśmy o ich istnieniu, przestaliśmy o nie dbać, nie patrzyliśmy w ich stronę. Istniały, lecz dla nas były niewidzialne. […] Nienawidziliśmy ich i dawaliśmy tej nienawiści upust[1]. Zaistnienie obiektu kojarzącego się ze sztuką PRLu na liście pomników historii w przeciągu najbliższych kilkunastu lat jest mało prawdopodobne, biorąc pod uwagę obiekcje, jakie wzbudzają postulaty nadania im statusu „zwykłego” zabytku. Dlatego sens istnienia tej formy ochrony wiąże się z delikatnością w podejściu do kwestii historycznych, różnorodnie interpretowanych, w zależności od orientacji politycznej, wartości religijnych, czy wykształcenia jak i kształtowaniem świadomości społecznej na temat powszechnych walorów dzieł kultury. Zauważalny jest, w przypadku pomników historii, niewątpliwy ich związek z potrzebą promowania zabytków niewątpliwie istotnych dla kształtowania postaw patriotycznych. Obiekty takie jak Hala Stulecia stanowią na tej liście margines.

Emocjonalne podejście do zabytków i dzieł sztuki związane jest z kształtowaniem się lub przywracaniem świadomości narodowej, przemianami politycznymi i transformacjami ustrojowymi. Miejsca pamięci, pomniki, dzieła architektury pełnią istotną rolę dla konstruowania poczucia wspólnoty i dumy państwowej. Dlatego instytucja taka jak pomnik historii koegzystuje pomiędzy tymi dwoma potrzebami, wyróżniając wybitne dzieła istotne dla kultury globalnej, jak i miejsca utrwalające wspomnienia o dziejach kraju i narodu. Warto jednakże pamiętać, że nośniki pamięci zmieniają swoją wymowę ze względu na indywidualny stosunek epoki do historii i kultury czasów poprzednich.

Elżbieta Kocowska

 

[1]Springer Filip, Żle urodzone. Reportaże o architekturze PRL-u, Kraków 2011, s.8
Advertisements
Galeria | Ten wpis został opublikowany w kategorii Uncategorized. Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s