Ukraina jako państwo federalne. O projekcie Ustawy Zasadniczej Niezależnej Ukrainy- Związku Ludu Ukraińskiego autorstwa Mykoły Michnowskiego./ Ukraine as a federal state- not such a new idea. Mykola Mikhnovsky’s Project of the Federation of the ukrainian people.

ukrainaPokłosiem ostatniego kryzysu na Ukrainie jest niezwykle popularna w Rosji oraz kręgach nastawionych prorosyjsko, idea przekształcenia Ukrainy w państwo federalne. Ignorując kontekst polityczny związany z tym pomysłem, należy zauważyć, iż Ukraina jest (i co ważne- zawsze była) krajem wielonarodowym, w którym 17% populacji deklaruje się jako Rosjanie, zaś wielu Ukraińców uważa naród ukraiński za odnogę rosyjskiego, lub używa na co dzień języka rosyjskiego zamiast ukraińskiego. Na Ukrainie pełno jest także regionalnych mniejszości jak Węgrzy, Polacy, Rumuni (czy może Mołdawianie?), Białorusini czy Rusini Zakarpaccy (uważani oficjalnie za odnogę narodu ukraińskiego, od lat podejmują dążenia do zostania uznanymi za osobny naród).

Co może wydać się zaskakujące, myśl federalna ma na Ukrainie bardzo długą i owocną historię. Początkowo bowiem liderzy ukraińskiego ruchu narodowego nie dążyli do budowy niezależnego ukraińskiego państwa. Celem było raczej stworzenie demokratycznej Ukrainy, która stanie się jednym z podmiotów federacji przyszłej demokratycznej Rosji, razem z demokratyczną Białorusią, Litwą, Łotwą i innymi krajami wyzwolonymi spod carskiej tyranii. Idea taka jest widoczna np. w projektach konstytucji autorstwa Michajło Hruszewskiego (historyka z Uniwersytetu Lwowskiego, późniejszego przewodniczącego Ukraińskiej Centralnej Rady) czy Michajły Drahomanowa (wybitnego ukraińskiego naukowca i intelektualisty o socjalistycznych poglądach). W tym czasie ukraińska idea narodowa skupiała się raczej na emancypacji kulturowej i pracy u podstaw, cele polityczne zostawiając niejako na  boku.

Przełom nastąpił niezależnie w austriackiej Galicji oraz na Ukrainie Naddnieprzańskiej. W 1895 galicyjski działacz polityczny Julijan Baczyński zawarł idee utworzenia niepodległego ukraińskiego państwa  w książce „Ukraina Irredenta”. W Rosji ideę tą sformułował kilka lat później młody adwokat z Charkowa- Mykoła Michnowski. Michnowski był synem prawosławnego księdza. Już w latach swoich studiów w Kijowie zaangażował się w budowę radykalnego Bractwa Tarasowców, tajnej organizacji studenckiej dążącej do budowy socjalistycznej Ukrainy i zjednoczeniem wszystkich ziem ukraińskich od Sanu do Kubania i od Karpat do Kaukazu. W 1900 wziął też udział w budowie Rewolucyjnej Partii Ukrainy, program której sam napisał. Wydana przez niego broszura ,,Samostijna Ukrajina”- ,,Samodzielna Ukraina” była pierwszym na Ukrainie Naddnieprzańskiej manifestem dążenia do budowy niezależnego państwa ukraińskiego. Z perspektywy czasu broszura ta nadała mu miano ojca ukraińskiego nacjonalizmu (w jego dziewiętnastowiecznej wersji: Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów i Ukraińska Armia Powstańcza Armia kierowały się inną wersją nacjonalizmu- nacjonalizmem integralnym, którego kanon sformułował dużo później  dziennikarz Dmytro Doncow). Osoby dążące do budowy niezależnej Ukrainy nazywano odtąd Samostijnikami- niepodległościowcami. Uważani byli oni na Ukrainie Naddnieprzańskiej za radykałów, większą popularność zdobyły ich idee w Galicji.

Kolejnym niezwykle ważnym dziełem przypisywanym Michnowskiemu (uznaje się, że napisał jego większość) był projekt ,,Ustawy Zasadniczej Niezależnej Ukrainy, Związku Ludu Ukraińskiego” (w tekście projektu o państwie mówi się jako o ,,Związku Wszechukraińskim”). Był to pierwszy projekt konstytucji opracowanej dla niepodległej i federalnej Ukrainy.

Nie na darmo jest jednak Michnowski uważany za ojca ukraińskiego nacjonalizmu. W przeciwieństwie do wyśnionej przez niektórych wizji federacji, w której Rosjanie mieliby specyficzną pozycję polityczną i kulturalną, federacja wg Michnowskiego miała ściśle nacjonalistyczny charakter. Ukraina miała być federacją wolnych i samorządnych Ziem (Zemel), wszystkich zamieszkiwanych przez Ukraińców. Michnowski wymienił takich 9: Ukrainę Czarnomorską (Kubań), Swobodzką (okolice Charkowa), Ukrainę Stepową (gubernia Taurydzka z Krymem i gubernia katerynosławska), Lewobrzeżną (gubernie połtawska i czernichowska), Prawobrzeżną (gubernia kijowska i Podole), Ukrainę Leśną (Polesie, Chełmszczyzna, Podlasie i Wołyń), Ukrainę Podgórską (Galicja i Bukowina), Ukrainę Górską (Ruś Zakarpacka oraz  Nadmorską (gubernie odeska oraz część besarabskiej).

Michnowski był w owym czasie socjalistą (tak jak zdecydowana większość ukraińskich polityków). Ta część jego poglądów jest bardzo widoczna w projekcie. Na socjalizm nakłada się jednak jednocześnie ideologia narodowa i dorobek ukraińskiej myśli politycznej, jak np. ściśle etniczne rozumienie narodu- w projekcie jest np. mowa o prawach Ukraińca, a nie prawach człowieka czy obywatela. Ukraińcy byli też widocznie uprzywilejowani- dobrym przykładem jest tutaj kwestia ziemi. Ta miała zostać całkowicie znacjonalizowana i nie mogła stanowić własności prywatnej, z wyjątkiem tej znajdującej się pod budynkami. Ziemia należąca do Ukraińców miała być nacjonalizowana za odszkodowaniem, cudzoziemcom jednak ziemia miała być po prostu zabrana bez żadnej rekompensaty. Cudzoziemiec nie mógł tez mieć na własność ziemi pod budynkiem. Projekt ten zakładał bowiem nadanie praw głownie Ukraińcom w myśl zasady ,,Ukraina dla Ukraińców” (o czym Michnowski otwarcie mówił). To Ukraińcy mieli mieć wyłączne prawo obsadzać urzędy (ministerialne tylko ,,Ukraińcy z rodu”), im nadano prawo do zgromadzeń i zrzeszania się. Użycie tej formuły zamiast ,,obywatela” nie było przypadkowe. Ukraińskie postrzeganie narodu przez pryzmat czynników etnicznych (rzekomo obiektywnych) pozwalało na dokonanie tego rozróżnienia- podobne rozwiązania (uzależnienie danego prawa od bycia etnicznym Ukraińcem) były obecne w ukraińskim prawodawstwie także w czasie Ukraińskiej Centralnej Rady (III.1917-IV.1918) oraz Hetmanatu Pawło Skoropadskiego (IV- XII.1918), a Zachodnioukraińska Republika Ludowa w oparciu o mapy etnicznie określała granice własnego państwa. Nie oznacza to jednak, że cudzoziemcy byli całkowicie pozbawieni praw. Po pierwsze, mienie i osoba każdego cudzoziemca była prawnie chroniona. Po drugie, przewidziano dosyć prostą procedurę naturalizacji poprzez przyjęcie do jednej z Hromad. Po trzecie, cudzoziemcy, którzy przez 10 lat przed uchwaleniem ustawy przebywali na Ukrainie, mieli prawo do wystąpienia (w ciągu 6 miesięcy) o zrównanie w prawach z Ukraińcami.

Sama Federacja miała być republiką z silną władzą prezydenta, w której istniały dwie izby parlamentu: izba przedstawicieli oraz senat. 25 000 osób miało prawo obywatelskiej inicjatywy ustawodawczej. Wybory miały być bezpośrednie, równe powszechne, tajne i obowiązkowe, przyjęto też jednolitą normę przedstawicielską (25 000 osób) na deputowanego. Deputowany musiał mieć więcej niż 25 lat i mniej niż 70, umieć pisać i czytać po ukraińsku oraz , co oczywiste, być Ukraińcem. Kadencja rady trwała 3 lata, Senatu – 5. Projekt nie przewidywał istnienia instytucji premiera,  władzę wykonawczą przekazując prezydentowi. Prezydent wybierany był na 6 lat, powoływał i odwoływał ministrów, którzy byli przed nim odpowiedzialni.

Każda Ziemia (składowa federacji) stanowiła federację jeszcze mniejszych jednostek, nazywanych Hromadami, których status miał być regulowany w odrębnej ustawie. Hromady były zapewne wyrazem inspiracji tzw. hromadskim socjalizmem wybitnego ukraińskiego działacza Michajło Drahomanowa. Hromady byłyby zdecentralizowanymi, dobrowolnymi zrzeszeniami ludzi działającymi dla dobra swojego otoczenia. Ziemia byłaby więc federacją takich robotniczych i chłopskich Hromad, bez własności prywatnej, opartej na kolektywnej pracy. Każda Ziemia miała mieć ciało prawodawcze nazywane Radą Ziemską, każda Hromada- Radę Hromadską. Rady miały jedyne prawo do uchwalania podatków, przy czym Hromada ustanawiała podatki hromadskie, natomiast prawo stanowienia podatków wszechukraińskich zostało przyznane Radom Ziemskim. Ciekawą cechą systemu podatkowego było uchwalanie podatków raz do roku, prawdopodobnie razem z budżetem. Rady powoływały także członków swoich ciał wykonawczych. Projekt dawał z resztą Ziemiom i Hromadom daleko posunięte kompetencje: ich prawa i obowiązki wyznaczały potrzeby osób je  zamieszkujących. Obie izby parlamentu- Senat oraz Izba Deputowanych a także prezydent mieliby mieć jednak prawo do kontrolowania, czy działanie danej Ziemi nie przekracza kompetencji lub nie jest działaniem na szkodę państwa. Wybory do Rad były tajne, równe, powszechne i bezpośrednie. Hromady miały ponadto szczególny obowiązek prowadzenia rejestrów, nadano im też prawo do stanowienia aktów prawa miejscowego

Jako adwokat Michnowski zasłynął braniem w obronę ukraińskich chłopów protestujących przeciwko niektórym działaniom administracji carskiej oraz naciskami na używanie w niektórych sprawach (głownie takich, w którym jedną ze stron byli chłopi) języka ukraińskiego na sali sądowej (co było wówczas zabronione). Za działania te grożono mu wydaleniem z adwokatury. Mimo swojego dorobku i tego typu chwalebnych kart, na Ukrainie jest jednak oceniany niejednoznacznie- docenia się jego rolę w tworzeniu ukraińskiego życia społecznego i politycznego w Charkowie, jednak cieniem na jego działalność kładzie się próba dokonania zamachu stanu i obalenia Ukraińskiej Centralnej Rady w 1917 roku (tzw. wystąpienie Połubotkowców). W 1918 roku Hetman Pawło Skoropadski przymierzał Michnowskiego do stanowiska premiera rządu ukraińskiego, do czego jednak nie doszło. Okoliczności śmierci autora projektu ,,Ustawy Zasadniczej” przez długi czas pozostawały tajemnicą- w 1924 w Kijowie znaleziono go powieszonego w mieszkaniu swojego przyjaciela Wołodymyra Szemeta. O morderstwo długo podejrzewano radzieckie służby. Dopiero w 1998 syn Szemeta potwierdził, że jego ojciec znalazł list pożegnalny, w którym Michnowski zapowiadał dokonanie samobójstwa. Obecnie Michnowski jest pamiętany jako ojciec  politycznego nacjonalizmu ukraińskiego i czczony w środowiskach nacjonalistycznych.

Ukraińska myśl federacyjna w wydaniu Michnowskiego oparta była na ideach socjalistycznych, demokratycznych oraz nacjonalistycznych (później Michnowski porzuci poglądy socjalistyczne). Zakładała powstanie federacji dla robotników i chłopów Ukrainy, w której ,,cudzoziemcy” (w myśli Michnowskiego niemal każdy cudzoziemiec na Ukrainie był ,,okupantem”) nie mieli mieć zbyt wielu praw w nowej Ukrainie- gdy doda się jeszcze ukraińskie realia (większość posiadaczy ziemskich stanowili Polacy oraz Rosjanie) można odnieść wrażenie, że ma ona nieco ksenofobiczny charakter. Pokazuje jednak pewien epizod w ukraińskiej myśli politycznej, który nie doczekał się kontynuacji ideowej (bo nie był nią nacjonalizm Dmytro Doncowa, na którym oparł się OUN)- socjalizmu niepodległościowego. Do czasu przewrotu bolszewickiego na Ukrainie nie przewidywano stworzenia własnego państwa. dopiero okoliczności sprawiły o podjęciu takiej decyzji w styczniu 1918 roku. Ukraina we wszystkich jej wcieleniach była już państwem unitarnym.  Federalizacja Ukrainy nie jest więc nowym pomysłem. Wyglądać miała jednak zupełnie inaczej niż oczekuje się tego w niektórych kręgach.

English Version:

Ukraine as a federal state- not such a new idea. Mykola Mikhnovsky’s Project of the Federation of the ukrainian people.

One of the results of the late crisis on Ukraine is the proposition (very popular in Russia and among pro-russian  activists) to turn Ukraine  into a federal state. Ignoring the political context of this idea, it must be noticed that Ukraine is (and what is even more important- always has been) a multiethnic country, in which about 17% of population are Russians. What is more, many Ukrainians choose to speak russian instead of ukrainian in the everyday life or considers Ukrainians just one of the branch of the Russian nation. Ukraine is also full of smaller, regional minorities like Hungarians, Poles, Romanians (or Moldavians), Belarussians or Subcarpathian Ruthenians (despite their claim to be a separate nation, they are officially considered Ukrainians;  at least 10 000 people declares themselves as Ruthenians though). Some kind of decentralisation may seem desirable.

What may seem surprising for most people, in Ukraine the idea of federalism has a very long and fruitful history. Initially, ukrainian political and national leaders did not strive for the independent ukrainian state; their aim was solely to create a democratic Ukraine, that would be one of the subjects of the democratic Russia that would show up after the revolution- together with Belarus, Lithuania, Latvia and other countries that would be freed from the tsarist tyranny. Such an idea we can see in the projects of the constitutions written by such ukrainian intellectuals like Mykhajlo Hrushevsky (historian from the Lvov University, the first leader of the Ukrainian Central Council) or Mykhajlo Drahomanov (famous ukrainian socialist academic). At this time ukrainian national idea was more about cultural emancipation and national development. There had been no room for radical political ideas yet.

The breakthroughs happened independently in the Austrian Galicia and in the Russian Ukraine. In 1895 in Lvov, ukrainian politician Yuliyan Bachynsky issued a book ,,Ukraina Irredenta”, which contained the first known proposition to create a separate ukrainian state. In Russia this idea was raised few years later by the young lawyer from Kharkiv- Mykola Mikhovsky. Mikhnovsky was a son of the orthodox priest. In his student years he became interested in Ukrainian national movement, becoming the member of the radical Brotherhood of Tarasov’s, secret student’s organisation that stood for the unification of the all Ukrainian territories (,,from the San river to Kuban, from Carpathian mountains to Caucasus”), social justice and the end of the Russian ,,occupation” of Ukraine. In 1900 Mikhnovsky took part in creating the Revolutionary Party of Ukraine, which program entitled ,,Samostijna Ukrajina” – ,,Independent Ukraine”- he had written himself. In this short book he formulated the idea of creating independent Ukrainian state- very radical postulate at this time. Program brought him later the fame of the father of the Ukrainian political nationalism (in its early version, not one used by the Organistation of the Ukrainian Nationalists during the II World War- so called Integral Nationalism. This idea was formulated years later by the journalist Dmytro Dontsov) In 1905 Mikhnovsky writes the project of the constitution of independent Ukraine titled ,,Fundamental law of the independent Ukraine, the federation of the Ukrainian people” (in the project, ukranian state was called a ,,Panukrainian federation”). This project was the first vision of the federal, sovereign Ukraine. His followers were later called ,,Samostijniki”- ,,Independentists” and considered radical by most of Ukrainian politicians in Russia; idea of the independent state was more popular in Galicia.

Unlike dreamed-of  Ukrainian federation that would secure the rights and status of the Russian minority, Mikhnovski’s idea had highly nationalistic profile.  Ukraine was supposed to be a federation of free and self-governing territories, that were inhabited by Ukrainians. Mikhovsky listed 9 such territories: Black Sea Ukraine (Kuban), Sloboda Ukraina (Kharkiv gubernia), Steppe Ukraine (Taurida and Katerinoslav gubernia), Left-bank Ukraine (Poltava and Chernigov gubernia), Right-bank Ukraine (Kiev gubernia and Podolia), Forest Ukraine (Volhynia and some nowadays Polish territories like Podlasie or former Chełm gubernia), Sub-mountain Ukraine (Galicia and Bukovina), Mountain Ukraine (subcarpathian Ruthenia) and Sea-Side Ukraine (Odessa and Bessarabia).

Mikhnovski was a socialist at this  time (like the vast majority of Ukrainian politicians). This part of his views can be clearly seen in this project. His socialism however is being mixed with layers of nationalism and whole output of the Ukrainian political thought, such as strictly ethnical understanding of the nation- for example projects speaks of the right of the Ukrainian, not of the human rights. Ukrainians were noticeably privileged:  the best example is the property question. All the ground on Ukraine was supposed to be nationalised – from Ukrainians with the compensation, from non-Ukrainians: without any compensation. No ground, except the base under the building, could be the subject of the private property. Non-Ukrainian however could not own even such a ground. Project expected to give as much power as it was possible to the Ukrainians (,,Ukraine for Ukrainians!”), which Mikhnovski openly admitted. Only Ukrainians could be officials, only them had the right to assemble and form political organisations; a minister in the government had to be ,,from the ukrainian family”. It was not an accident that the term ,,citizen” is not used in the project. Ukrainians used to define their nation almost solely by the ,,unbiased” ethnical factors (like language or local culture). Similar solutions were common in the Ukrainian history of law: as much in the legal thought of the Ukrainian Central Council or Pavlo Skoropadski’s Hetmanate. Western-ukrainian People’s Republic even defined their borders on the basis of the ethnical map. It doesn’t mean though that foreigners had no rights. Possessions’ and integrity of the non-Ukrainians was meant to be guaranteed by the ukrainian law. Secondly, there was really easy procedure of the naturalisation: only thing required was being accepted into the one of the Hromadas. Thirdly, non-Ukrainians that spent 10 years on Ukraine before the acquisition of the fundamental law, could be made equal with the Ukrainians- all they had to was to ask for it in the 6 months since the fundamental rights were introduced.

Federation itself was supposed to be a republic with the strong position of the president, with two houses of the parliament: house of the deputies and the senate. 25 000 people had the right to introduce a citizen’s bill project. Voting in the elections was supposed to  be obligatory. One deputy represented 25 000 people and had to have between 25 and 70 year of age, he had to know how to read and write ukrainian, and of course- be an Ukrainian. Cadence of the House of deputies spanned for 3 years,  Senate’s – for 5 years. Project did not anticipate an institution of the prime minister, giving most of the executive power to the president and the ministers. President was supposed to be chosen for  years, he was appointing ministers, that were responsible before him.

Each ,,Zemlja” – ,,Territory” was a federation of even smaller units called ,,Hromady”, which borders and status was supposed to be regulated in another act. The idea of Hromada was most likely inspired by the ,,Hromadian Socialism” – conception made up by already mentioned Drahomanov. Hromada was a decentralised, voluntary association of workers and peasants, working for the good of their locality. Zemel was supposed to be a federation of such associations, in which there would be no private property, their basis would be collective work. Each Zemel had legislative body in the form of the Territorial Council, each Hromada had its Hromadian Council. Councils had the only right to establish taxes, with Hromadas being able to establish local taxes, while Territorial councils were supposed to establish state taxes. Taxes were supposed to be established once a year, probably along with the budget. Councils also elected the executive organs of each Zemel and Hromada. Project gave to the Zemels a very interestingly stated range of autonomy: according to the point 95 of the project, the rights and duties of the Councils had to correspond with the needs of each Hromada or Zemel. This was indeed a very wide range of autonomy. President and both of the parliamentary houses (Senate and the House of Deputies) had however a right to control whether the Zemel doesn’t work against the interests of the state or if the certain action does not cross the level of the regional autonomy. Hromada was supposed to conduct any registers and  was given the right to make local normative acts.

As an attorney Mikhnovski became famous by defending ukrainian peasants that had been protesting against some of the actions of the tsarsit administration. He was also trying to convince courts to use ukrainian language during some processes (especially ones connected with ukrainian peasantry). Using it in official matters was illegal at this time and very badly seen- Mikhnovski was even threatened with the perspective of being thrown out of the Bar. Despite his actions in Kharkiv, his legacy is ambiguous- the dark card in his life is the failed attempt of the coup against the Ukrainian Central Council in 1917. In 1918 Hetman Pavlo Skoropadski fancied making him the prime minister in the Ukrainian government (which did not happen). Mikhnovski died in 1924 in Kiev. Circumstances of his death were a secret until 1998: Mikhnovski had been found hanged in the apartment of his friend, Volodymyr Shemet. For many years it was speculated, that he was in fact murdered by the soviet secret services. In 1998 however, Shemet’s son revealed, that Mikhnovski had left a goodbye letter, in which he announced his suicide.

Nowadays Mikhnovski is remembered mainly as the father of the Ukrainian nationalism and considered a hero in the nationalist groups.

Mikhnovski’s federal  thought was based on the fundament of socialism, democratism and nationalism (later Mikhnovski would leave his socialistic views behind). Federation was supposed to be the country of Ukrainian workers and peasants in which foreigners (in Mikhnovski’s early narration every non-Ukrainian on Ukraine was in fact an ,,occupant”) were not given many rights in the independent Ukraine- if we add the Ukrainian reality (most of the ground possessors were Poles and Russians) we may even start to discern some xenophobical character. This project however shows an interesting episode in the Ukrainian political thought- an independentist socialism, which did not have its continuity (Dmytro Dontsov’s integral nationalisms had no such claims). Until the Bolshevik coup in 1917, most Ukrainians did not feel the urge to create an independent state. They were circumstances that made them change their minds in the January of 1918 and proclaim independence. In of all of its next incarnations (Hetmanate, Carpatho-Ukraine, Soviet Ukrainian republics, modern Ukraine) Ukraine was a non-federal state. Federalisation of Ukraine isn’t however a new idea. It was supposed to look different than it is now expected in some political circles.

Marcin Jędrysiak

Advertisements
Galeria | Ten wpis został opublikowany w kategorii Uncategorized. Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Jedna odpowiedź na „Ukraina jako państwo federalne. O projekcie Ustawy Zasadniczej Niezależnej Ukrainy- Związku Ludu Ukraińskiego autorstwa Mykoły Michnowskiego./ Ukraine as a federal state- not such a new idea. Mykola Mikhnovsky’s Project of the Federation of the ukrainian people.

  1. Have you ever thought about publishing an ebook or guest authoring on other websites?

    I have a blog centered on the same information you
    discuss and would love to have you share some stories/information. I know my visitors would value your work.
    If you are even remotely interested, feel free to send me an e mail.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s