Kultura prawna Chin w zwierciadle porzekadeł prawniczych

Chińskie porzekadła prawnicze (fayan) to kategoria wyrażeń przeciwstawiana często sentencjom prawniczym (falü geyan). O ile autorstwo sentencji można przeważnie przypisać konkretnym osobom, ich źródłem są zaś teksty pisane, o tyle porzekadła mają charakter mądrości ludowych, przekazywanych w tradycji oralnej. Istotna różnica dotyczy również tematyki obu rodzajów wyrażeń – sentencje mają często za przedmiot określone instytucje prawne, porzekadła natomiast odzwierciedlają raczej społeczną percepcję i rozumienie prawa jako całości systemu oraz konstatacje związane z funkcjonowaniem norm prawnych w społeczeństwie. Nie powinno dziwić więc, że w porzekadłach odbicie znajdują realia historyczne i prądy kulturowe, w tym związane z kulturami prawnymi obecnymi w dawnych Chinach.

W dziejach chińskich kultur prawnych, rozciągających się na przestrzeni ponad dwóch tysięcy lat, dominującą rolę odegrały dwa przeciwstawne nurty – konfucjanizmu oraz legizmu. Myśl prawna konfucjanizmu – mająca źródła w doktrynie społeczno-filozoficznej stworzonej przez żyjącego w VI i V w. p.n.e. wybitnego myśliciela Konfucjusza – opiera się na rozróżnieniu pojęć li oraz fa. Przez li rozumiano system norm obyczajowych regulujących stosunki międzyludzkie i wyznaczających poszczególnym jednostkom wzory postępowania, w kształcie zależnym od ich pozycji społecznej. Li odzwierciedlać miało naturalny porządek życia społecznego, pozostając poza ramami prawa stanowionego; przestrzeganie li, zakorzenionego w sferze wewnętrznej człowieka, gwarantowało odpowiednie i oczekiwane od osoby o określonej pozycji społecznej zachowania na polu relacji międzyludzkich, a ponadto – dzięki normatywnemu charakterowi li – brak niebezpieczeństwa narażenia się na odpowiedzialność prawną. Koncepcję tę odzwierciedla porzekadło 不作亏心事,见官不吃惊(bu zuo kui xin shi, jian guan bu chi jing) – „Gdy nie popełnia się czynów sprzecznych z sumieniem, widok urzędnika nie budzi niepokoju”. W dawnych Chinach wymiar sprawiedliwości sprawowany był przez urzędników (mandarynów), zgodnie z przytoczonym porzekadłem ujrzenie ich, mogące budzić obawę zostania pociągniętym do odpowiedzialności prawnej – mogło wywołać strach tylko u osoby, która postąpiła wbrew zgodnym z jej sumieniem normom li.

Drugą stronę prawa w ujęciu konfucjańskim stanowiły normy fa, które – ustanowione przez władzęwyznaczały konsekwencje i kary związane z naruszeniem li. Dla ludzi prawych, doceniających znaczenie li, wystarczająco dotkliwą konsekwencją postąpienia wbrew niemu było samo odczuwanie hańby, konieczność funkcjonowania w systemie prawnym norm stanowionych wynikała zaś z okoliczności, że jednostki podatne były na oczyszczające oddziaływanie hańby w niejednakowym stopniu. Normy fa należało więc stosować ostrożnie, z uwzględnieniem stopnia świadomości i charakteru osoby, która dopuściła się naruszenia li – wyraża tę myśl porzekadło 立法严,行法恕(li fa yan, xing fa shu) – „Prawo stanowione powinno być surowe, lecz należy je wykonywać z wyrozumiałością”. Oczyszczającej roli hańby tyczy się zaś porzekadło 不怕千日罪,只要当日悔(bu pa qian ri zui, zhi yao dang ri hui) – „Nie trzeba bać się tysiąca dni przestępstwa, jeśli nadejdzie dzień ubolewania”.

Uznanie norm li, stanowiących odzwierciedlenie naturalnego porządku społecznego, za wyznacznik odpowiednich zachowań w stosunkach międzyludzkich ilustruje szczególną rolę, jaką doktryna konfucjanizmu przypisała harmonii. Zdaniem konfucjanistów postępowaniu człowieka powinna przyświecać troska o podtrzymanie harmonii w relacjach zarówno między naturą a człowiekiem, jak i między poszczególnymi jednostkami. Za mącące harmonię w stosunkach społecznych w sposób szczególnie drastyczny uważano wytaczanie innej osobie sprawy sądowej. Ludzie szlachetni i cnotliwi – według konfucjańskiego ideału – nie wchodzili w konflikty z innymi osobami, a jeśli do konfliktu doszło, rozwiązywali go w drodze rozmów i negocjacji, bez angażowania osób trzecich. Oddanie sprawy pod osąd organów państwowych świadczyło o niedostatecznych zdolnościach koncyliacyjnych i braku szacunku dla harmonii społecznej. Warto zilustrować ten pogląd porzekadłem 一争两丑,一让两有(yi zheng liang chou, yi rang liang you) – „Jeden spór – obaj pohańbieni, jedno ustępstwo – obaj zyskują.” Konieczność składania wyjaśnień przed organem sądowym uznawano za upokarzającą, szczególnie dla osób szlachetnych, zmuszonych wbrew swojej woli do udziału w procesie. Przytoczyć wypada tu porzekadło 一场官司一场火,任你好汉没处躲(yi chang guan si yi chang huo, ren ni hao han mei chu duo) – „Proces jest jak pożar, nawet szlachetny człowiek nie znajdzie miejsca, by się przed nim ukryć”.

Niechęć Chińczyków do uczestnictwa w procesach – uwarunkowana stanowiskiem doktryny konfucjańskiej – miała również głębokie uzasadnienie praktyczne. Funkcje sądowe w dawnych Chinach sprawowane były przez mandarynów, mających opinię niezwykle przekupnych. W społeczeństwie powszechnie przejawiał się brak wiary w sprawiedliwość wydawanych przez nich wyroków, co znalazło bogatą ilustrację na gruncie porzekadeł, spośród których przytoczyć można następujące: 不怕没道理,只怕官爱钱(bu pa mei dao li, zhi pa guan ai qian) – „Nie należy obawiać się braku racji [w twierdzeniach podnoszonych przed sądem], należy obawiać się, że urzędnik (mandaryn) kocha pieniądze”; 不管有罪无罪,只怕瘟官朱笔(bu guan you zui wu zui, zhi pa wen guan zhu bi) – „Niezależnie, czy przestępstwo zostało popełnione, należy obawiać się czerwonego tuszu urzędnika” (w dawnych Chinach nazwiska osób skazanych na śmierć zapisywane były kolorem czerwonym, do dziś w Chinach unika się pisania nazwisk tym kolorem); 火到猪头烂,钱到公事办(huo dao zhu tou lan, qian dao gong shi ban) – „Jak ogień jest potrzebny do ugotowania głowy świni, tak pieniądze potrzebne są do załatwienia sprawy urzędowej”.

Założenia myśli prawnej legizmu – doktryny, która stała się ideologią państwową Chin w dobie rządów cesarza Qin Shi Huang (III w. p.n.e.), i obok konfucjanizmu w największym stopniu wpłynęła na kształt kultury prawnej Chin – prezentują zgoła odmienne stanowisko w przedmiocie koncepcji prawa i jego funkcjonowania w społeczeństwie. O ile konfucjaniści przyznawali pierwszeństwo nieskodyfikowanym zwyczajowym normom li, o tyle legiści wymagali od wszystkich jednostek, niezależnie od ich pozycji społecznej, bezwzględnego posłuszeństwa przepisom prawa stanowionego przez władzę centralną. Prawo stanowione powinno w jak najszerszym aspekcie wyznaczać pożądane zachowanie człowieka, kształtując jego postawę i charakter. Pogląd ten ilustruje porzekadło 人心似铁,官法如炉(ren xin si tie, guan fa ru lu) – „Serce człowieka jest jak żelazo, prawo stanowione (oficjalne) jest jak piec [w którym rozgrzane żelazo staje się podatne na formowanie]”. Człowiek powinien zaś w zupełności podporządkować się prawu stanowionemu, nie kwestionując i nie sprzeciwiając się jego normom – postawy tej dotyczy porzekadło  人随王法,草随风(ren sui wang fa, cao sui feng) – „Człowiek powinien poddać się prawu monarszemu, tak jak trawa ugina się na wietrze”. Jednostki naruszające prawo stanowione musiały liczyć się z surowymi konsekwencjami i wymierzeniem srogich kar przez organy państwowe, co wyraża porzekadło 人犯王法,身无主(ren fan wang fa, shen wu zhu) – „Kto narusza prawo monarsze, przestaje być właścicielem swojego ciała”. W cesarskich Chinach stosowano szereg okrutnych kar, wśród których szczególnie wymyślne wydają się takie jak wytatuowanie twarzy, odcięcie nosa czy też wykonanie kary śmierci poprzez ugotowanie żywcem lub stopniowe odcinanie kawałków ciała (kara lingchi – „tysiąca cięć”).

 Jakkolwiek przedstawione porzekadła ilustrują przede wszystkim cechy kultury prawnej Chin osobliwe z perspektywy odbiorcy europejskiego, zaznaczyć wypada, że w bogatej skarbnicy porzekadeł można odnaleźć również idee odpowiadające założeniom obecnym w europejskiej kulturze prawnej, dotyczące szczególnie podstawowych zasad odpowiedzialności karnej, np. 钢刀虽快,不斩无罪之人(gang dao sui kuai, bu zhan wu zui zhi ren) – „Choć ostrze jest gotowe, nie powinien być ścięty ten, kto nie popełnił przestępstwa”; 儿作的儿当,爷作的爷当(er zuo de er dang, ye zuo de ye dang) – „Za to, co uczynił syn, odpowiada syn, za to, co uczynił ojciec, odpowiada ojciec”, myśl ta obecna jest również m.in. w Biblii – „Syn nie ponosi odpowiedzialności za winę swego ojca ani ojciec – za winę swego syna” (Ez 18, 20, za Biblią Tysiąclecia).  W koncepcjach kultury prawnej Chin, ilustrowanych porzekadłami prawniczymi, odzwierciedlają się więc również idee uniwersalne, o zasięgu dalece szerszym niż granice Państwa Środka.

Witold Małecki

J.K. Fairbank, Historia Chin. Nowe spojrzenie, Warszawa-Gdańsk 2003.

Y. Feng, Legal Culture in China: a Comparison to Western Law, „The New Zealand Association for Comparative Law Yearbook”, 2009.

C. Huo, Fayan: falü shenghuo daoli yu jingyan de minjian xingtai – Hanyu yanyu de fa wenhua fenxi, „Jilin Daxue shehui kexue xuebao”, 2007, nr 47, cz. 2.

R. Tokarczyk, Kultura prawna konfucjanizmu, [w:] R. Tokarczyk, Współczesne kultury prawne, Warszawa 2012.

Advertisements
Galeria | Ten wpis został opublikowany w kategorii Uncategorized. Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s