Solon – ojciec współczesnej Europy

Merry-Joseph Blondel, 1781–1853, "Solon, Legislator of Athens"

Merry-Joseph Blondel, 1781–1853, „Solon, Legislator of Athens”

Szlachetnym i niegodziwym napisałem jednakową ustawę.

Teraz w każdym sporze zapadać będą sprawiedliwe wyroki.

Solon, fragment 36,16

Solon żył w latach około 634/640-560 p.n.e., w czasach pierwszego prawodawcy Aten – Drakona – oraz ich pierwszego tyrana – Pizystrata. Dla Greków Solon był najstarszym z siedmiu mędrców, których słowa wyryto w delfickiej świątyni Apollona. To on jest autorem słynnej sentencji ‘Medèn ágan/ Mhdn¥gan’, czyli „Nic ponad miarę”, odzwierciedlającej filozofię tzw. wiedzy nomologicznej. Dzięki myśli Solona Grecja wkroczyła w okres ścisłego związku pomiędzy polityką, prawem, filozofią i etyką.

  1. Solon jako człowiek

Solon interesował się otaczającym go światem i brał aktywny udział w życiu politycznym znajdujących się wtedy w stosunkowo trudnej sytuacji Aten. Arystoteles wspomina, że Solon ciężko znosił niepowodzenia swojej ojczyzny: zauważyłem – i powoduje to ból w moim sercu – że najstarszy z krajów Jonii nie miewa się zbyt dobrze (Eunomia, 40 i nast.).

Solon pochodził ze starego ateńskiego rodu, zasłużonego, aczkolwiek nie posiadającego w ówczesnych czasach wielkiego majątku. Z tego też powodu młody Solon trudnił się początkowo kupiectwem, co pozwoliło mu odwiedzić Azję Mniejszą, Cypr czy Egipt. Arystoteles (Athenaíon Politeía 5, 3) wspomina go jako osobę, która według urodzenia i wyglądu zaliczana była do pierwszych obywateli, a według stanu posiadania i zawodu tylko do klasy średniej. Platon, który był krewnym matki Solona – Periktione – w jednym z swoich dzieł (‚Timaíos’ 21a i n.) podkreślał, że poeta Solon jest dla niego niedoścignionym wzorem. Było to uzasadnione stwierdzenie, bowiem Solon – tak jak inni wielcy Grecy – był nie tylko mężem stanu i twórcą ustaw, ale także poetą, mędrcem i filozofem. Solon wywarł ogromny wpływ na późniejszą Grecję, o czym świadczy nie tylko liczba autorów, którzy się na niego powoływali, ale także szereg legend, które usnuto wokół jego postaci.

  1. Solon jako prawodawca

Solon, uchodzący za twórcę ateńskiej polis, posiadał niebywały zmysł w sprawach polityki. Nieprzypadkowo cieszył się on poparciem wszystkich grup społecznych swojego kraju. To jemu powierzono sprawowanie funkcji Aisymneta Attyki– mediatora, który za pomocą mądrego ustawodawstwa miał pogodzić ze sobą różne warstwy społeczeństwa. Pogrążone w politycznym chaosie Ateny zyskały dzięki niemu w latach 594/593 p.n.e. solidny fundament do swojego dalszego rozwoju. Kilkadziesiąt lat wcześniej (około roku 621 p.n.e.) na polecenie Drakona wprowadzono ustawę zakazującą krwawej zemsty, jednak nie było to wystarczające, aby w Atenach zapanował spokój. Przełom nastąpił dopiero za Solona, który rozpoczął zmianę systemu prawnego i wprowadził wiele nowatorskich rozwiązań. Warto zwrócić uwagę na kilka wartości, które znalazły odzwierciedlenie w ustawach Solona i przetrwały do współczesności:

– Wolność wszystkich obywateli. Miało to związek z zarządzonym przez Solona powszechnym oddłużeniem całego społeczeństwa.

– Równość obywateli wobec prawa. Rozumiana jako logiczna konsekwencja wolności.

– Prawo obywateli do uczestnictwa w życiu politycznym polis. Poddani Solona mogli brać aktywny udział w obradach zgromadzeń czy sądów ludowych, a także byli uprawnieni do zasiadania w Radzie Czterystu.

  1. Skutki prawodawstwa Solona

Przyznanie przez Solona obywatelom mocniejszej pozycji względem państwa doprowadziło do wykształcenia się koncepcji praw podmiotowych, które stały się później podstawą nowoczesnych systemów prawnych. Na uwagę zasługują także inne rozwiązania prawne wprowadzone przez Solona, zarówno w prawie cywilnym, karnym, publicznym czy w zasadach postępowania sądowego. Jego mądre ustawodawstwo doprowadziło w konsekwencji do wielu reform społecznych i gospodarczych. Jednym słowem, Solonowi przyświecała idea eunomii – stanu ogólnego dobrobytu całego społeczeństwa.

Arystoteles zwykł mawiać, że reformy wprowadzone przez Solona, zwłaszcza te w zakresie przyznania społeczeństwu możliwości uczestnictwa w życiu politycznym polis, były istotą jego rządów. Idee Solona zainspirowały jego następców i tak na przykład jego koncepcja ochrony osoby jako takiej rozwinięta została przez Peryklesa, który wprowadził prawną ochronę czci ludzkiej.

  1. Solon i jego wpływ na współczesność

Europa zachwyca się zdobyczami rewolucji Stanów Zjednoczonych (1774) i Francji (1789), zapomina natomiast o rzeczywistych korzeniach naszego współczesnego porządku. Korzeniach, do których zalicza się jedna z najwybitniejszych postaci Starożytnej Grecji – Solon. Wartości, które przyświecały jego działaniu, przede wszystkim równość i udział obywateli w życiu politycznym, są – przynajmniej w teorii – podstawą naszego świata. Musimy zdać sobie sprawę, że te właśnie idee to fundamenty, na których opiera się cały Stary Kontynent. Powinniśmy czerpać z dorobku naszych przodków i rozwijać się w kierunku, który nam nadali. Z kart greckiej historii możemy bowiem nauczyć się nie tylko tego, co jest dla nas dobre, ale także tego, jakich błędów nie popełniać w przyszłości.

 

Heinz Barta

Innsbruck, marzec 2014

Tłumaczenie: Katarzyna Nieciecka

Heinz Barta – Profesor Uniwersytetu w Innsbrucku, specjalista w zakresie prawa cywilnego i historii praw antycznych. Autor sześciotomowego dzieła „Greca Non Leguntur? O korzeniach europejskiego prawa w antycznej Grecji.”, w którym przybliża historię prawa europejskiego, sięgając do źródeł, które były pomijane a nawet ignorowane przez innych badaczy. Więcej na temat prac Profesora Barty można przeczytać pod adresem:

http://www.uibk.ac.at/zivilrecht/mitarbeiter/barta/

http://www.uibk.ac.at/zivilrecht/mitarbeiter/barta/bestellschein_barta-band-ii_english.pdf

 

Solon – Schöpfer der politischen und rechtlichen Grundwerte Europas: Freiheit, Gleichheit, politische Teilhabe
Solon – founder of the fundamental political, legal and ethic values of Europe: Freedom, Egality, political Participation

„Dem Edlen und Gemeinen schrieb ich gleiche Satzung
Gerechter Spruch gilt nun für jeden Streit.”
Solon, Fragment 36, 16

 

Solon lebte von ~ 634/640-560 v. Seine Lebenszeit überschnitt sich mit Drakon, Athens erstem Gesetzgeber und Athens erstem Tyrannen Peisistratos. Solon galt den Griechen als ältester der Sieben Weisen, deren Sinnsprüche im Apollontempel zu Delphi eingemeißelt waren. Sein Weisheitsspruch soll ‘Medèn ágan/  ’ gelautet haben, was bedeutet: ‘Nichts im Übermaß’ oder ‘Nichts zu sehr’. Und was wir von ihm wissen, läßt sich diesem Wahlspruch zuordnen. – Mit diesem (dem Nomologischen Wissen entnommenen) Weisheitsspruch beginnt der für das nach-solonische Griechenland charakteristische enge Wert-Zusammenhang zwischen Politik, Rechtsdenken und philosophischer Ethik. Platon und Aristoteles haben das näher ausgeführt. Dabei scheinen der Umgang mit Politik und Rechtsdenken (zusammen mit weiteren Elementen des Nomologischen Wissens) die philosophische Ethik erst begründet zu haben.
I.
Der Mensch Solon

Solon war ein politisch interessierter Mensch, der an der unruhigen und schwierigen Entwicklung seiner Heimatstadt Athen Anteil nahm. Durch Aristoteles sind uns einige seiner Texte überliefert, unter anderem folgender: „Ich erkenne, und Schmerz liegt in meinem Herzen, dass das älteste Land Ioniens, auf das ich sehe, darniederliegt.“ (Eunomía-Elegie 40 ff)

Solon entstammte einer alten Athener Familie, die jedoch nicht sehr wohlhabend war, weshalb er in jungen Jahren als Kaufmann Seehandel betrieb, weit herum-kam (Kleinasien, Zypern, Ägypten) und einen bescheidenen Wohlstand erlangte. Aristoteles (Athenaíon Politeía 5, 3) schildert ihn als einen Mann, der „nach Geburt und Ansehen zu den ersten, nach Besitz und Tätigkeit aber zu den mittle-ren Bürgern“ zählte. – Platon, der mit Solon über seine Mutter Periktione ver-wandt gewesen sein soll, lobt (im Dialog ‚Timaíos’ 21a ff) den Dichter Solon, der ihm Vorbild war. Solon war nämlich – wie andere große Denker der Griechen – nicht nur Staatsmann und Gesetzgeber, sondern auch Dichter und (noch vor Thales) erster Weiser und Philosoph. – Er folgt als großer Grieche Homer und Hesiod und sein Einfluß ist noch bei den Tragikern, vor allem Aischylos zu spüren; dessen Fragment 381 solonisch anmutet: „Wenn Macht und Recht in einem Joche gehn,/welch Zweigespann kann stärker sein als dieses.“ – Seine Beliebtheit zeigt sich nicht nur darin, dass über ihn viele antike Autoren berichten, sondern auch daran, dass um seine Person ein Geflecht von Legenden gewachsen ist; berühmt seine angebliche Begegnung mit dem Lyderkönig Kroisos.

 

II.
Der Gesetzgeber Solon

Solon gilt als Schöpfer der Polis Athen und soll einen kräftigen Sinn für das politisch Nötige besessen haben. Es war daher kein Zufall, dass er von seinen Landsleuten – und zwar von allen Gruppen der Bevölkerung (!) – dazu berufen wurde, als Aisymnet (das heißt als Streitschlichter oder Versöhner) Attika durch eine Gesetzgebung (~ Verfassung/Politeia) zu befrieden. Das in Entwicklung begriffene, politisch unruhige, ja zerrissene Athen, sollte dadurch ein rechtlich dauerhaftes Fundament erhalten. – Das geschah in den Jahren 594/593 v. Wenige Jahrzehnte zuvor (~ 621 v.) hatte Drakon ein Gesetz erlassen, mit dem die Blutrache zurückgedrängt werden sollte; was zwar gelungen ist, aber nicht aus-reichte, um die Polis Athen politisch zu befrieden und ihr eine ausreichende rechtliche Grundlage zu verschaffen. Solon schuf daher eine umfangreiche Gesetzgebung, die bedeutende Regelungen enthielt. – Ich beschränke mich hier auf die zentralen Werte der Gesetzgebung Solons, zumal diese bis heute Europas politisches und rechtliches Fundament bilden:

– Grundlegend war für Solon der Wert (unverlierbarer) Freiheit für alle Bürger. Er wurde im Zusammenhang mit der von Solon vorgenommenen Entschuldung/Seisachtheia der (vornehmlich bäuerlichen) Bevölkerung verwirklicht.
– Dazu kam eine weitgehende rechtliche und politische Gleichstellung der Bürger (die erst auf der Grundlage von Freiheit geschaffen werden konnte). Es spricht für Solons politische Klugheit, dass er dieses Ziel nicht mit einem einzigen Schritt zu verwirklichen versuchte, sondern manches der späteren Entwicklung und Gestaltung (Kleisthenes!) überließ.
– Als dritten grundlegenden Wert schuf Solon für alle (!) Bürger das politische Recht der Teilhabe am Staatsgeschehen der Polis (und ihren Institutionen). – Das beinhaltete die Teilnahme mit Sitz und Stimme an der Volksversamm-lung/Ekklesia und am Volksgericht/Heliaia, wozu (als erstes Repräsentativor-gan) der Rat/Boulé der Vierhundert kam.

III.
Folgen der Solonischen Gesetzgebung

Mit der rechtlichen Absicherung und Stärkung der Bürger entstand das Rechtssubjekt samt dem Konzept der subjektiven Rechte. Solon förderte und sicherte damit (mittelbar) seine Staatsreform. – Daneben ist Solons sonstige Gesetzgebung zu nennen, die bislang nicht oder nur unzulänglich geregelte Fragen des Privat- und Strafrechts, aber auch des Verfahrens- und des öffentlichen Rechts aufgriff, wozu eine Wirtschaftsreform kam. – All das zusammengenom-men wird als ‚Eunomia’ bezeichnet, Solons staatliche Wohlgeordnetheit des Gemeinwesens.

Aristoteles beurteilte in der ‚Athenaíon Politeía’ (9) Solons Reformen und nennt – Seisachtheia, – Popularklage und die – Mitwirkung der Bürger am Volksgericht als wesentlichste Maßnahmen. – Kleisthenes (508 v.) und Perikles (ab 460 v.) haben Solons Rechtsdenken weiterentwickelt und ergänzt. Der wahrscheinlich peri-kleische Nómos hýbreos (~ 450 v.) etwa, weitete mit einer Generalklausel (geltend zu machen durch Popularklage) den Schutz der Persönlichkeit in Richtung Menschenwürde aus: „Wer ein Kind, eine Frau oder einen Mann, seien sie Freie oder Sklaven, tätlich beleidigt oder gegen sie etwas Gesetzwidriges unternimmt kann von jedem Athener bei den Thesmoteten verklagt werden.“ (Überliefert unter anderem durch Demosthenes XXI 47  /gegen Meídias.) – Schon Solon hatte einen post-mortalen Persönlichkeitsschutz ge-schaffen.

IV.
Solons Nachwirkung in der Moderne

Während uns die Werte der Amerikanischen (von 1774) und Französischen (von 1789) Revolutionen bekannt sind, ist ihr historischer Vorläufer aus dem archaischen Griechenland, die Gesetzgebung Solons, in Vergessenheit geraten. – Wir können aber stolz sein auf diese Abstammung, dürfen dabei aber nicht übersehen, dass höchste politische und rechtliche Werte – wie die Solons – wieder verloren gehen können. Und das ist hinsichtlich der Werte hohen Gleichheit und politische Teilhabe/ Demokratie für mehr als 2000 Jahre (!) tatsächlich geschehen.

Es liegt an uns, diese Werte zu achten und zu schützen, denn ein gemeinsames Europa ohne diese Werte ist gar nicht denkbar. Das gemeinsame Europa ist aber erst im Entstehen und es braucht weitere politische und rechtliche Schritte, um es zu einem Europa zu machen, das Solons Werte lebt und gegen alle Anfeindungen schützen kann. – Dabei ist nicht außer Acht zu lassen, dass eine solche Ent-wicklung neben der äußeren politisch-rechtlichen, auch eine innere menschliche voraussetzt und diese Entwicklung, im Vergleich mit der anderen dieser hinterherhinkt und gefährdet erscheint. – Aus der griechischen Geschichte läßt sich auch lernen, dass wir jene Fehler, die damals begangen wurden – etwa das Beharren auf dem Stadtstaat/der Polis und das Verfehlen sinnvoller größerer politisch-demokratischer Einheiten – möglichst nicht wieder begehen. Solons zentrale Werte müssen uns dabei begleiten und können uns auf diesem Weg (in ihrer modernen Ausgestaltung) unterstützen!

Reklamy
Galeria | Ten wpis został opublikowany w kategorii Uncategorized. Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

2 odpowiedzi na „Solon – ojciec współczesnej Europy

  1. Harris pisze:

    That can mean only one thing: he will be back.
    As time went on, man was no longer satisfied with a God they could not see, hear, or touch.
    The film stars Christian Bale, Joel Edgerton, Aaron Paul, John Turturro, Sigorney
    Weaver and Ben Kingsley.

  2. jypo.info pisze:

    Howdy, i read your blog from time to time and i own a similar one and i was just curious if you get a lot of spam remarks?
    If so how do you protect against it, any plugin or anything you can suggest?
    I get so much lately it’s driving me insane so any help
    is very much appreciated.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s