O alegorii Sprawiedliwości zdań kilka…

spraw

Uczestnicząc w dyskusji na temat Słuszności w świecie antycznym, mieliśmy okazję zauważyć jak uniwersalne są niektóre idee, które w kręgu, nie tylko kultury europejskiej, wykształciły zestaw przedstawień alegorycznych, wyposażonych w  symbole łatwo rozpoznawalne przez odbiorcę.  Wśród najpopularniejszych personifikacji, jedną z najbardziej znanych postaci alegorycznych jest reprezentacja Sprawiedliwości, bezbłędnie identyfikowana przez każdego, kto osiągnął wykształcenie minimum podstawowe. Nie trzeba zresztą szukać daleko, by zauważyć jak rozpowszechniona jest ta metafora – wychodząc z  Wydziału Prawa, możemy dostrzec ją, chociażby na balkonie głównego portalu prowadzącego do wnętrza budynku Uniwersytetu Wrocławskiego. Z niego spoglądają na przechodniów cztery Cnoty Kardynalne, wyrzeźbione w 1736 r. ręką Johanna Albrechta Siegwitza, a wśród nich Sprawiedliwość wsparta na złotym mieczu. Jeżeli zadrzemy głowy, na balustradzie Wieży Matematycznej, spostrzeżemy kolejną, znaną nam postać z podobnego repertuaru symbolicznego – wśród personifikacji czterech fakultetów wykonanych przez Franza Josepha Mangoldta jest i Prawo,  trzymające w dłoniach wagę szalkową i papieską tiarę. Uosobienia te są tak rozpoznawalne, że nie musimy być specjalnymi erudytami i sięgać do wzorników i ikonologii by rozszyfrować treść tych przedstawień alegorycznych. Jednakże próba dogłębnej analizy poszczególnych składników, swoista alegoreza, może dostarczyć nam satysfakcji odkrycia w elementach wydawałoby się oczywistych, pewnego kodu na który składają się symbole, cytaty, motywy i emblematy zaczerpnięte z  bogatej kultury europejskiej (a także pozaeuropejskiej), które powinny być czytelne dla każdego adepta prawa.

Potrzeba tworzenia obrazów alegorycznych, w celu objaśniania idei oraz abstrakcyjnych pojęć za pomocą zrozumiałych dla odbiorców wyobrażeń mimetycznych o charakterze symbolicznym, zakorzeniona jest głęboko w  kulturze, a w kręgu cywilizacji europejskiej doprowadziła do wykształcenia szczególnie obszernego katalogu przedstawień ikonograficznych. Greckie słowo allegorien („mówić inaczej”), wyjaśnia nam przyczynę ogromnej popularności tych wyobrażeń, które od zarania dziejów pomagały ludziom wytłumaczyć abstrakcyjne idee, za pomocą obrazu artystycznego o charakterze przenośnym, poprzez wykorzystanie konwencjonalnych elementów i ich  łączenie, dla wydobycia z przedstawienia określonych znaczeń. W średniowieczu alegoria nabrała dodatkowej roli – stała się swoistym kodem językowym, za pomocą którego człowiek był wstanie  opisać objawione boskie prawdy. W okresie  renesansu, a zwłaszcza w czasach baroku, stała się również swoistym narzędziem wykorzystywanym przez erudytów, którzy za pomocą kodu, dostępnego dla ludzi oczytanych, tworzyli i rozszyfrowywali złożone motywy, posługując się nimi jako elementem pewnej wiedzy tajemnej. By ułatwić dekodowanie ukrytych znaczeń powstawały wzorniki, zawierające ilustracje i krótki opis określonych motywów. Najbardziej znaną i ocenianą powszechnie jako wybitną, jest Ikonologia (Iconologia overo Descrittione dell’Imagini universali) Cesarego Ripy, włoskiego pisarza i badacza sztuki, wydana w 1593 r., stanowiąca katalog przedstawień alegorycznych i symbolicznych, które rozpowszechniły się na całą Europę, stając się słownikiem symboli dla twórców i badaczy.  Zawiera ona, między innymi, także szczegółowy opis personifikacji Sprawiedliwości, który może nas dziś zaskoczyć bogactwem symboli, na które wcześniej nie zwróciliśmy uwagi. Tak więc Sprawiedliwość, utożsamiana ze Sprawiedliwością,  którą w trybunałach wykonują sędziowie, przedstawiona jest  jako kobieta ubrana w białą szatę, uosabiającą  czystość, co ma uwidaczniać, iż nie została splamiona namiętnością i nie kieruje się instrumentalnością w działaniu.   Oczy przykryte ma opaską, podkreślającą bezstronność, w  prawej dłoni trzyma wiązkę rózeg z przywiązanym do nich toporem  – liktorskie fasces, symbol władzy, przejęty od Etrusków. Ma on  oznaczać, że nie można ociągać się z karaniem tam, gdzie  żąda tego Sprawiedliwość, ani też nie należy być pochopnym lecz, rozplątując ów pęk, trzeba pozostawić czas na dojrzenie osądu. W  lewej ręce trzyma  płonący ogień, który wskazuje, że umysł Sędziego ma być zawsze skierowany ku Niebu. W bardziej czytelnej dla nas wersji tego przedstawienia dzierży w dłoniach miecz – symbol władzy i duchowego zdecydowania, podkreślający rygor Sprawiedliwości, oraz wagę – klasyczne atrybuty, znane z tradycyjnych przedstawień bogini Temidy czy Nemesis, greckiej bogini ludzkiego losu i strażniczki powszechnego ładu. Motyw wagi jest powszechny nie tylko w naszej kulturze, pamiętamy go z mitów egipskich, gdzie został wykorzystany w  rytuale zwanym Sądem Ozyrysa. Polegał na poddaniu próbie duszy zmarłego: jego serce ważono, kładąc na przeciwległej szali pióro bogini prawdy Maat – gdy przeciążyło szalę, dusza nieszczęśnika trafiała w ręce potwóra Ammit, dusza szlachetna podążała za Ozyrysem do raju.  Obecna jest również w mitach irańskich – w mazdaizmie posługiwał się nią bóg sprawiedliwości Rasznu, który wraz z Mithrą, bogiem prawdy, i Sraoszą, bogiem posłuszeństwa religijnego, ważył na złotych szalach czyny zmarłych stojąc na Moście Losu i Przeznaczenia. W religii chrześcijańskiej rolę odmierzającego na Sądzie Ostatecznym pełni Archanioł Michał… Sprawiedliwości opisanej przez Ripę towarzyszy struś, zwierze egzotyczne, jak się jednak okazuje, ma on wiele wspólnego z przytoczonymi mitami. Struś poucza nas, że rozsądzane sprawy, jakkolwiek były by zagmatwane zawsze trzeba próbować rozplątać i rozwikłać z wielką cierpliwością, tak jak struś trawi żelazo, choć przecież substancja to bardzo twarda, a jego obecność w tym zestawie wiąże się z analogią do wyobrażenia postaci bogini Maat, która na głowie nosiła strusie pióro, wykorzystywane w rytuale Sądu. Ripa przytacza również wizję sprawiedliwości według  Aulusa Gelliusza, uczonego rzymskiego z II w n.e., autora Nocy Attyckich, opisującego sprawiedliwość jako piękną dziewicę, w złotej koronie i szacie, która  z wyglądu jest zacna i surowa, mająca budzić uczucie czci. Oczy ma niezwykle przenikliwe, na szyi nosi kolię z wyrzeźbionym okiem. Jakoż powiada Platon, że Sprawiedliwość wszystko widzi i starożytni kapłani nazywali ją „ta, która wszystko widzi”.

W późniejszym wydaniu Ikonologii, Hertela z  1758 r., przedstawienia te są jeszcze bogatsze treściowo, stając się złożonymi obrazami.  Sprawiedliwość ukazana została poprzez wykorzystanie historii zaczerpniętej z dzieła Valeriusa Maximusa. Widzimy na niej scenę prezentującą  sąd nad synem Zaleukosa.  Zaleukos, władca Lokrów Epizefyryjskich z VII w. p.n.e., uznawany za pierwszego greckiego prawodawcę, znany był ze obiektywnych sądów i surowego prawa, za pomocą którego pragnął ukrócić dowolność w rozstrzyganiu sporów, charakterystyczną dla arystokratycznych sędziów tej epoki. Prawo to musiało obowiązywać powszechnie, tak więc gdy stało się przyczynkiem do rodzinnej tragedii, władca wolał poświęcić  własne zdrowie, niż sprzeniewierzyć się wartościom. Kodeks Zaleukosa za cudzołóstwo przewidywał wyłupienie obojga oczu. Niestety jego rodzony syn został oskarżony o to przestępstwo. Władca uznał, że postąpić słusznie może jedynie, szanując literę prawa, dlatego, by nie pozbawić wzroku ukochanego syna, postanowił  uratować jego jedno oko, poświęcając w zamian swoje własne… Tę wizję dopełnia przedstawienie Sprawiedliwości, która spoczywa na pierwszym planie, oparta o stół na którym leżą  czaszka, książki i berło. Ubrana jest w białą, królewską szatę, oczy przesłonięte ma przepaską, a na głowie koronę. W jednej ręce dzierży wagę, w drugiej miecz, o jej bok opiera się pęk rózeg liktorskich, a u jej stóp leżą pies i wąż.   Pies i wąż symbolizują nienawiść i przyjaźń, z których żadna nie może mieć wpływu na ingerencję w osąd sprawiedliwości. Berło to symbol autorytetu, księga – skodyfikowanego prawa, czaszka obrazuje ludzką śmiertelność, która jest obca Sprawiedliwości .

Dla kontrastu, Ripa zamieszcza również i alegorię Niesprawiedliwości. Jest to  kobieta w białej, splamionej sukni, z zakrzywioną szablą w prawej dłoni reprezentującą wykrzywioną sprawiedliwość, oraz ropuchą w lewej symbolizującą chciwość, która niesprawiedliwością się karmi. Niewiasta depcze po strzaskanych tablicach praw, księgach oraz wadze. Ślepa jest na jedno oko, na głowie ma turban orientalny, sugerujący niesprawiedliwość charakteryzującą kraje barbarzyńskie. To wyobrażenie również zostało poszerzone odpowiednim przesłaniem, zaczerpniętym z dzieła literackiego. Bohaterem historii jest  Kambyzes król Persji z VI w p.n.e., który w 525 p.n.e. zajął Egipt  i przeprowadził w nim szereg reform, ustanawiając nowe prawo. Najsłynniejsze podanie, dopełniające obraz naszej personifikacji, opowiada historię związana z sądem nad Sisamnesem. Pozwólmy więc przemówić Herodotowi: Sisamnesa, jednego z sędziów królewskich, kazał król Kambyzes stracić i całkiem odrzeć ze skóry, ponieważ za pieniądze wydał niesprawiedliwy wyrok, a po ściągnięciu mu skóry kazał z niej wyciąć pasy i napiąć na krzesło, na którym w sadzie zasiadał. Następnie w miejsce zabitego i odartego ze skóry Sisamnesa mianował sędziego jego syna i zalecił mu pamiętać o tym , na jakim krześle siedząc wydaje wyroki (Herodot, Dzieje, 5,25). Jak się okazało, wedle Herodota, Kambyzes sam nie uniknął sprawiedliwości – podczas pobytu w Egipcie popadł w szaleństwo i posunął się do czynów niemoralnych  –  zabił rodzonego brata oraz splamił się świętokradczym uśmierceniem byka Apisa. Nie uniknął za to kary z rąk Sprawiedliwości, gdyż ranił się nieszczęśliwie własnym mieczem, zadając sobie śmierć. Tym sposobem, został kolejnym bohaterem tragicznym, tak jak i władca Zaleukos, stając się wzorem dla potomnych, jak i również obrazując odwieczny problem –  jak trudno jest opisać wzniosłe idee, posługując się symbolami na wskroś zaczerpniętymi z rzeczywistości ludzkiej…

Elżbieta Kocowska

Reklamy
Galeria | Ten wpis został opublikowany w kategorii Uncategorized. Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s