Nie wszystkie drogi prowadzą do Rzymu.

1798927_265072213652861_1392048368_oPrawo Rzymskie należy do kanonu przedmiotów nauczanych na wydziałach prawa na uniwersytetach Starego Kontynentu. Przyjmuje się, że cała europejska kultura prawna ma swoje korzenie właśnie w starożytnym Rzymie. Gdyby jednak bardziej się zastanowić nad naszym pochodzeniem, pojawiają się pytania: A skąd czerpali rzymscy juryści? Co z kulturami sprzed czasów Rzymu? Czy nasza kultura rzeczywiście stoi tylko na jednym – rzymskim – fundamencie?

W dniach od 5.03. do 7.03.2014 roku gościem Uniwersytetu Wrocławskiego był prof. Heinz Barta z Uniwersytetu w Innsbrucku. Prof. Barta zajmuje się na co dzień prawem cywilnym, uważa jednak, że podstawą dla każdego praktyka prawa i warunkiem koniecznym lepszego zrozumienia obecnych mechanizmów prawnych, jest poznanie historii prawa i genezy współczesnych instytucji. 14 lat temu, na prośbę przyjaciela, prof. Rudolfa Palme, przygotował kilkunastostronicowy wykład na temat korzeni współczesnej Europy w prawie greckim. Ten epizod zapoczątkował wieloletnią przygodę prof. Barty z historią prawa w antycznej Grecji i czasach dawnego Orientu. Wynikiem tego jest powstanie sześciotomowego dzieła „Greca Non Leguntur? O korzeniach europejskiego prawa w antycznej Grecji.” Cztery tomy tej pracy zostały już opublikowane, dwa kolejne są w druku.

Prof. Barta rozpoczął swoją pracę od postawienia tezy, że korzenie europejskiego myślenia o prawie muszą sięgać dalej niż – jak to zwykło się przyjmować – starożytnego Rzymu. Podczas swoich badań zauważył, że nie chodzi tutaj tylko o nic nieznaczące niuanse, tylko ważne i zasadnicze kwestie rozwoju prawa.

Grecy byli prekursorami wielu rozwiązań, których autorstwo przypisujemy obecnie Rzymianom lub kulturom nowożytnym. To w antycznej Grecji ukształtowała się koncepcja ustawy jako środka kształtowania stosunków społecznych oraz kodyfikacji jako regulacji całościowo obejmującej pewną dziedzinę prawa. To Grecy, idąc w ślad za Egipcjanami i Mezopotamczykami, zaczęli spisywać swoje prawo i dokonali rozróżnienia na prawo prywatne i publiczne. Wyraźnie wyodrębnili też takie dziedziny prawa jak prawo rodzinne, spadkowe i rzeczowe.

Antyczna Grecja przyczyniła się także do stworzenia podstaw współczesnego prawa karnego. To z niej pochodzą bowiem zasady jawności, ustności, instancyjności oraz prawomocności wyroków sądowych. To Grecy wprowadzili też zasadyne bis in idem,in dubio pro reo czyaudiatur et altera pars. Greckie sądownictwo nie znało pojęcia przewlekłości postępowania – procesy rozpoczynały się i kończyły tego samego dnia, co realizowało współczesną zasadę koncentracji materiału procesowego.

Grecy zapisali się także w historii prawa międzynarodowego. Trzeba pamiętać, że w czasach antycznych Grecja składała się z ponad 700 polis i około 200 kolonii, znajdujących się na stosunkowo dużym obszarze – w Azji Mniejszej, na Sycylii, w basenie Morza Czarnego czy w Afryce. Miasta matki (metropolie) utrzymywały stałe stosunki polityczne i gospodarcze z miastami córkami. Kontakt między polis był podtrzymywany przez samych obywateli, którzy wchodzili ze sobą w związki małżeńskie, dziedziczyli po sobie, czy dokonywali wzajemnych transakcji handlowych. Taki stan faktyczny doprowadził do wykształcenia się międzymiastowych („międzymunicypialnych”) reguł i zasad pozwalających na bezproblemowy kontakt między różnymi polis i jej mieszkańcami. Dało to początek międzynarodowemu prawu prywatnemu.

Szczególną rolę w greckiej kulturze prawnej prof. Barta przypisuje trzem postaciom: Platonowi, Arystotelesowi i Teofrastowi. Naukowe debaty w Akademii Platona dały początek nauce prawoznawstwa. To od filozofów z IV i III wieku przed naszą erą pochodzą zasadnicze praktyki i metody w nauce prawa, takie jak np. historia prawa, polityka prawa, filozofia prawa, jurysprudencja kautelarna czy komparatystyka prawnicza.

Prof. Barta demaskuje też rzymską bogini Temidę – współczesny symbol sprawiedliwości i sądownictwa. Jest ona w rzeczywistości kopią egipskiej bogini porządku i harmonii, Ma’at. Atrybutami Ma’at także były miecz i waga. W podobny sposób przedstawiana była jedna z greckich hor, Eunomia, będąca personifikacją porządku prawnego i symbolem pokoju. Jedynym novum wprowadzonym przez Rzymian było zasłonięcie Temidzie oczu.

Niestety, prof. Barta od czasów publikacji pierwszego tomu swojego dzieła spotyka się ze znacznym oporem środowisk historyków prawa. Jak sam przyznaje, jego poglądy budzą niechęć i czasami prowadzą do agresji ze strony zadeklarowanych zwolenników teorii o wyłączności lub prymacie kultury rzymskiej. Trudno się też dziwić takiemu zachowaniu, skoro od setek lat w historycznych naukach prawa pomija się okres sprzed założenia Rzymu. Sam prof. Barta przyznaje, że nauka nie polega jednak tylko i wyłącznie na wygłaszaniu poglądów, którym wszyscy przyklaskują. Czasami ktoś musi mieć odwagę, by rozpocząć dyskusję nad zasadnością dotychczasowych wartości. Wiele dróg bowiem prowadzi do Rzymu, ale wiele też i do Grecji.

Katarzyna Nieciecka

Advertisements
Galeria | Ten wpis został opublikowany w kategorii Uncategorized. Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s