Nadzwyczajne rozwiązania dla Nadzwyczajnych Izb Sądów Kambodży.

asiasociety.org

asiasociety.org

Okres Demokratycznej Kampuczy rządzonej przez ugrupowanie Czerwonych Khmerów zapisał najtragiczniejsze karty w historii narodu kambodżańskiego. Idea wcielenia w życie, w sposób nagły i absolutny, koncepcji zaczerpniętych z ideologii marksistowsko-leninowsko-maoistowskiej, chęć stworzenia bezklasowego społeczeństwa rolniczego i bezlitosne zwalczanie wszelkich przejawów dawnej kultury wiązały się z brakiem poszanowania życia ludzkiego, terrorem oraz represjami i masakrami na masową skalę. W ciągu niecałych czterech lat straciło życie (w wyniku egzekucji, ale także z powodu głodu, chorób i wycieńczenia) około dwóch milionów obywateli Kambodży, co stanowiło wówczas 20-25% populacji kraju. Obalenie rządów Pol Pota w 1979 roku nie zakończyło jednak destabilizacji sytuacji politycznej w Kambodży, przeciwnie – kraj pogrążył się w wojnie domowej, z którą uporano się dopiero pod koniec lat dziewięćdziesiątych.

Ogrom cierpienia, jakiego doświadczył naród kambodżański, wywołał silną społeczną potrzebę wymierzenia sprawiedliwości osobom odpowiedzialnym za najcięższe zbrodnie i przestępstwa. Zdawano sobie jednak sprawę, że to zadanie wykracza poza możliwości rodzimego systemu wymiaru sprawiedliwości. Wskazywały na to powody czysto techniczne i ekonomiczne, jak również obawa, iż zachowanie standardów procesu, gwarancyjnej funkcji prawa karnego oraz bezstronności sędziów okaże w warunkach tak dużej presji społecznej zwyczajnie niemożliwe. Postanowiono zatem zwrócić się do Organizacji Narodów Zjednoczonych o pomoc w znalezieniu odpowiedniego rozwiązania dla osądzenia przywódców Demokratycznej Kampuczy i tych, którzy byli najbardziej odpowiedzialni za zbrodnie i poważne naruszenia kambodżańskiego prawa karnego, międzynarodowego prawa humanitarnego, zwyczajów oraz międzynarodowych konwencji uznanych przez Kambodżę w okresie od 17 kwietnia 1975 roku do 6 stycznia 1979 roku. Proces negocjacyjny między Królestwem Kambodży a ONZ zainicjowano już w 1997 roku, jednakże ostateczny finał nastąpił dopiero dziesięć lat później, kiedy to przyjęto ostatni z dokumentów (Zasady wewnętrzne) konstytuujących Nadzwyczajne Izby Sądów Kambodży (ang: Extraordinary Chambers in the Courts of Cambodia – ECCC) i prace trybunału mogły się wreszcie rozpocząć.

Przyjęte w Kambodży rozwiązania instytucjonalne są charakterystyczne dla tak zwanych trybunałów hybrydowych, czyli takich, które funkcjonują na styku prawa krajowego i międzynarodowego. Przejawia się to głównie w fakcie, iż instytucje te są powoływane na mocy porozumienia rządu zainteresowanego państwa z ONZ. Znamienną cechą jest także mieszany charakter składów sędziowskich (złożone są one z sędziów krajowych i delegowanych przez ONZ w proporcjach ustalonych w porozumieniu) oraz istnienie tak zwanych współprokuratorów (co-prosecutors) i współsędziów śledczych (co-investigating judges). Hybrydowa konstrukcja Izb Nadzwyczajnych skutkuje także w charakterystycznym doborze materialnoprawnej podstawy orzekania – trybunał ten bowiem ma prawo rozpatrywać sprawy wniesione na mocy postanowień prawa kambodżańskiego (niektóre przestępstwa z kodeksu karnego), jak również aktów prawa międzynarodowego (m.in.: Konwencji o zapobieganiu i karaniu zbrodni ludobójstwa z 1948 r., Konwencji genewskich z 1949 r., Konwencji haskiej o ochronie dóbr kultury w razie konfliktu zbrojnego z 1954 r.). Taka nadzwyczajna konstrukcja trybunałów tego typu oraz umiejscowienie ich na terytorium popełnienia zbrodni sprawia, że sądy te z jednej strony zachowują międzynarodowe standardy wymiaru sprawiedliwości, funkcjonują na podstawie prawa międzynarodowego oraz są nadzorowane przez bezstronnego arbitra (ONZ), z drugiej zaś włącza w proces orzekania personel zaznajomiony z panującymi w danym państwie zwyczajami, mentalnością i kulturą, co pozwala na lepsze zrozumienie i pełniejszą ocenę rozpatrywanych spraw.

Izby Nadzwyczajne składają się z Izby Procesowej (The Trial Chamber) oraz Izby Sądu Najwyższego (The Supreme Court Chamber), która powołana została do rozpatrywania apelacji i stanowi zarazem najwyższą instancję. W skład pierwszej z izb wchodzi pięciu sędziów (w tym trzech kambodżańskich i dwóch międzynarodowych), a głosy zapadają większością 4/5, natomiast izba wyższa składa się z siedmiu sędziów (czterech z Kambodży i trzech międzynarodowych), a każda podejmowana decyzja wymaga zgody przynajmniej 5 członków. Oprócz tego funkcjonuje także Izba Przygotowawcza (The Pre-Trial Chamber), także składająca się z pięciu sędziów, która zajmuje się rozpatrywaniem wszelkich kwestii spornych powstałych w trakcie dochodzenia lub śledztwa – zwłaszcza w przypadku, gdy współprokuratorzy i współsędziowie śledczy nie mogą dojść do porozumienia i przedstawić Izbie Procesowej jednego stanowiska. Wszyscy sędziowie (w sumie siedemnastu) są powoływani przez Najwyższą Radę Sądownictwa (kambodżańscy spośród aktualnie praktykujących sędziów krajowych, międzynarodowi natomiast spośród osób przedstawionych Radzie przez sekretarza generalnego ONZ) i muszą odznaczać się wysokim poziomem moralności, posiadać ducha bezstronności i sprawiedliwości, a także doświadczenie w orzekaniu w sprawach karnych lub w prawie międzynarodowym. Sędziowie są niezależni od jakichkolwiek organów i instytucji oraz niezawiśli w swoich działaniach.

Ciekawym rozwiązaniem, będącym swoistym kompromisem pomiędzy kulturamicommon law i  prawa francuskiego, jest wprowadzenie zarówno stanowiska prokuratora, jak i sędziego śledczego, a ponadto powierzenie każdego z nich w ręce urzędników kambodżańskich i międzynarodowych, stąd unikatowa formuła przewidująca powołanie współprokuratorów i współsędziów śledczych. Zadaniem tych pierwszych jest wszczynanie postępowania przeciwko podejrzanym, prowadzenie wstępnego dochodzenia oraz oskarżenia we wszystkich instancjach, a także rozpatrywanie skarg osób poszkodowanych oraz uczestniczenie w dochodzeniu prowadzonym przez sędziów śledczych. Obowiązkiem tych ostatnich jest z kolei rozpatrywanie wniosków prokuratorów i prowadzenie dalszego dochodzenia celem ustalenia stanu faktycznego (badanie materiału dowodowego, przesłuchiwanie świadków i podejrzanych) oraz sformułowanie sprawozdania końcowego, w którym mogą zawrzeć akt oskarżenia i przekazać sprawę do rozparzenia Izbom lub postanowić o zwolnieniu podejrzanego i zakończyć tok postępowania. Zarówno prokuratorzy i sędziowie śledczy są powoływani przez Najwyższą Radę Sądownictwa (po jednym prokuratorze i po jednym sędzi z Kambodży i z listy przedstawionej przez sekretarza generalnego ONZ).

Oprócz tego w strukturze trybunału funkcjonuje także Sekcja ds. wspierania obrony (Defence Support Section), której zadaniem jest odpowiednie reprezentowanie strony oskarżonych, dbanie o przestrzeganie ich praw i wyznaczenie, w razie potrzeby, bezpłatnych adwokatów. Powołano także Sekcję ds. wspierania osób poszkodowanych (Victims Support Section), która zajmuje się z kolei informowaniem ofiar przestępstw o przysługujących im prawach oraz pomoc tym osobom w uczestniczeniu w postępowaniu przed sądem (w tym zapewnianie prawnej reprezentacji) i uzyskania statusu Strony Postępowania (Civil Party). Wszystkim wyżej wymienionym ciałom pomocą organizacyjno-administracyjną służy biuro administracji (Office of Administration), które także odznacza się dualną strukturą łącząc elementy krajowe i międzynarodowe.

Model Izb Nadzwyczajnych, z uwagi na swój hybrydowy charakter, jest z pewnością bardzo interesujący, bowiem połączenie elementów krajowego i międzynarodowego wymiaru sprawiedliwości pozwala na wybór najlepszych rozwiązań oraz stworzenie systemu wzajemnych zależności pozwalającego zachować równowagę, a w konsekwencji gwarantującego należyty standard prowadzonych procesów. Rozbudowana struktura trybunału oraz złożoność procedury powoduje jednak znaczne spowolnienie tempa prac, które z uwagi na rodzaj rozpatrywanych spraw i tak są już bardzo czasochłonne. Nie ułatwia także funkcjonowania Izb Nadzwyczajnych fakt, że między popełnieniem czynów a ich rozpatrywaniem przez trybunał minęło ponad dwadzieścia lat.

Choć ustrój i funkcjonowanie Nadzwyczajnych Izb Sądów Kambodży nie są do końca idealne, to jednak należy mieć na uwadze, jak dużą rolę odgrywa ta instytucja i jej działalność w procesie pojednania społecznego oraz zaprowadzania stabilności i pokoju. Rozliczenie i dokładne wytłumaczenie wydarzeń z lat 1975-1979 jest ponadto warunkiem koniecznym dla odbudowy państwowości Kambodży. Bez tego bowiem problemy z przeszłości będą ciągle powracać.

Dorota Wieczorkowska

Reklamy
Galeria | Ten wpis został opublikowany w kategorii Uncategorized. Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s