Zarys historii krymskiej państwowości. Część I: Od XVIII wieku do 1918 roku. Jak Krym stał się rosyjski.

panoramio.com

panoramio.com

Obecnie trwający konflikt skupiony wokół półwyspu krymskiego ma głębsze źródła, niż stale przytaczane w mediach przekazanie Krymu Ukraińskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej w 1956 roku. Wielokrotnie przywoływane przez Rosjan słowa: ,,kto nie żałuje Krymu, ten nie ma serca, kto pragnie jego powrotu- nie ma mózgu” brzmią zupełnie inaczej, gdy weźmie się pod uwagę skomplikowaną i zmieniającą się przez wieki sytuację polityczną i etniczną na półwyspie.

Jak Krym stał się rosyjski.

W 1783 roku Chanat Krymski zostaje zlikwidowany, a ostatni chan – Szahin Girej ucieka do Imperium Osmańskiego. Pretekstem do aneksji były trwające na Krymie rozruchy- wykształcony w Salonikach i Wenecji, mocno zeuropeizowany i zależny od Rosji Girej nie znalazł poparcia wśród muzułmańskich mas społecznych, zarzucających mu bezbożność i zbytnią postępowość. Niepokoje na półwyspie spowodowały interwencję wojsk rosyjskich (dokonaną w celu uspokojenia sytuacji) pod wodza księcia Grigorija Potiomkina. W ten znajomo brzmiący sposób państwo krymskie przestało istnieć.

Nie wiadomo ile mieszkańców liczył w tym czasie półwysep- wiarygodne obliczenia mówią o  ok. 1 200 tys. Głów. Rosjanie szybko przystąpili do jego asymilacji- caryca Katarzyna II przekonała do Rosji elity krymskie oferując najważniejszym rodom tatarskim (murzom) statusdworianstwa,duchowieństwo muzułmańskie zostało zaś przejęte na pensje państwowe. Szacuje się jednak, że już w pierwszych latach Krym opuściło 30 tysięcy rdzennych mieszkańców (niekoniecznie Tatarów, na Krymie żyło też wielu Greków czy Włochów), stale następował też napływ słowiańskich osadników (proces ten nie był jednak jeszcze sterowany przez władze rosyjskie). Pierwsze kilkadziesiąt lat panowania carów przebiegało jednak bez większego ucisku ze strony władz. Krym skorzystał wręcz na staniu się częścią Imperium gospodarczo i cywilizacyjnie, przyciągając bogate rosyjskie elity czy inteligencję. Sytuacja daleka była też jednak od sielankowej- Tatarzy opuszczali Krym masowo przez cały XIX wiek, wyjeżdżając do Turcji, Dobrudży czy Besarabii. Ludność muzułmańska, widząc że ich ziemia znajduje się pod władzą niewiernych, rozpoczęła tzw.Hidżrę-formę odmowy uczestnictwa w społeczeństwie nie rządzącym się porządkiem Allacha. Była to jednak emigracja dobrowolna. Sytuacja zmieniła się diametralnie po Wojnie Krymskiej. Po tym wydarzeniu emigracja oskarżanych o współpracę z wrogiem Tatarów nabiera już postaci sterowanych przez władze carskie wysiedleń, a deklaracja muzułmańskości jest praktycznie utożsamiana z chęcią opuszczenia kraju. Już wtedy podobno władze carskie rozpuszczały plotki o możliwości wysiedlenia Tatarów na Syberię.

W 1918 roku wg danych ukraińskich, półwysep zamieszkiwało tylko 771 tysięcy mieszkańców. 38,2% Stanowili Tatarzy krymscy, 23,3% Rosjanie, a 8,4% – Ukraińcy. Resztę mieszkańców stanowili Niemcy, Grecy, Karaimowie, Polacy, Żydzi czy Ormianie.

Jak Krym mógł ponownie stać się tatarski.

Tatarzy nie pozostawali jednak cały czas bierni i w drugiej połowie XIX wieku rozpoczęli budowanie własnej tożsamości- odrodzenie narodowe. Najważniejszym działaczem w historii ruchu tatarskiego był Ismail Gaspirali (znany także jako Gasprinski). Ów Tatar Krymski zauważył potrzebę budowy wspólnej tatarskiej tożsamości, w oparciu o Rosję, która miała Tatarów ,,zeuropeizować”. Przez Sankt Petersburg prowadzić miała droga do dobrobytu i kulturalnego podniesienia. Gaspirali stawiał głównie na działalność oświatową i kulturalną, sam był nauczycielem i redagował pismoTerciman. Idee prorosyjskiego Gaspiraliego zostały w następnych latach częściowo odrzucone przez  Tatarów. Jednak jego wpływ na budowę tatarskiej tożsamości pozostał niebagatelny. W dużej mierze dzięki tej postaci, w 1905 powstaje ruch młodotatarski.

W obliczu rewolucji w Rosji, w marcu 1917 roku w Bakczysaraju rozpoczyna się zjazd Tatarów pod kierownictwem Sejdżeila Hattatowa, w którym brało udział, wedle różnych szacunków, od 1500 do 2000 Tatarów. Na zjeździe zorganizowano tatarską partię,Milli-Firka,w kwietniu zaś powstał Komitet Wykonawczy, który pełnił rolę rządu półwyspu. Celem Tatarów było utworzenie autonomicznego terytorialnie Krymu w ramach sfederalizowanej Rosji, bez przywilejów stanowych i przy równouprawnieniu zamieszkujących Krym narodów. Partia Milli-Firka opowiadała się także za równością płci, opowiadała się za szerokim samorządem lokalnym oraz wolnym dostępem do oświaty. Przewrót bolszewicki zmienia jednak poglądy Tatarów. W listopadzie powołany zostaje parlament tatarski-Kurułtaj.Celem tego ciała było uchwalenie konstytucji i budowa niezależnego państwa tatarskiego w myśl zasady ,,Krym dla mieszkańców Krymu”. 12.XII.1917 ogłoszono powstanie Krymskiej Republiki Ludowej, wkrótce  przyjęto jej konstytucje. Ustawa ta zakładała powstanie państwa opartego na szariacie, jednak z całą gamą nowoczesnych rozwiązań: zakładała wzajemną niezależność i swobodę władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej, równe prawa polityczne kobiet i mężczyzn. Zniesiono także tytuły szlacheckie i feudalne oraz przywileje z nimi związane.Kurułtajzapewniał także wolność słowa, osoby, prasy, sumienia, zgromadzeń, nietykalność mieszkania, prawo do stowarzyszeń i strajków, samookreślenia narodowości oraz, co ciekawe, do ubezpieczeń społecznych. Konstytucja szła na tyle daleko, że ustanawiała także immunitet dla członków parlamentu oraz określała dyrekcje (resorty) oraz zakres działania parlamentu. Prezes Rady Dyrektorów (ciała wykonawczego) mógł działać dopiero po uzyskaniuvotumzaufania od parlamentu, który otrzymał także uprawnienia kontrolne. Prezesem Rady Dyrektorów został duchowny Noman Czelebi.

Niestety, pokonawszy armię tatarską w bitwie pod Almą, w styczniu 1918 roku bolszewicy wkraczają na Krym. Krymska Republika Ludowa przestaje istnieć. Również władza radziecka nie przetrwa jednak na półwyspie długo- w marcu 1918 roku podpisany zostaje pokój w Brześciu między Niemcami a Rosją. Wojska rosyjskie opuszczają półwysep, zaś w kwietniu Niemcy wkraczają na Krym i przejmują Flotę Czarnomorską.

Marcin Jędrysiak

Notka o autorze

Student IV roku prawa na UWr, przewodniczący Koła Naukowego Historii Państwa i Prawa, sekretarz KN Prawa Finansowego FISCUS. Obszary zainteresowań to historia Ukrainy i prawa ukraińskiego, Europa środkowo-wschodnia oraz prawo podatkowe.

Advertisements
Galeria | Ten wpis został opublikowany w kategorii Uncategorized. Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s